Ενημερώθηκε στις 30/7/2018

Το Ανοικτό Ωοειδές Τρήμα (Patent Foramen Ovale- PFO), είναι ένα “άνοιγμα” (τρύπα), απομεινάρι της εμβρυικής κυκλοφορίας, στο μεσοκολπικό διάφραγμα (το τοίχωμα που χωρίζει τους δύο κόλπους της καρδιάς).

Αυτό υπάρχει σε όλα τα έμβρυα για να μπορεί να μεταφέρεται το οξυγονωμένο αίμα από τη μητέρα στο σώμα του εμβρύου και ενώ πρέπει να κλείσει μετά τη γέννηση, δυστυχώς παραμένει ανοιχτό για το υπόλοιπο της ζωής τους, στο 25% περίπου των ανθρώπων !

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ 

Οι τελευταίες οδηγίες από το BMJ αναφέρουν ότι σε ανθρώπους κάτω των 60 ετών με PFO υψηλού κινδύνου (με μεγάλη επικοινωνία από δεξιά προς τα αριστερά ή με ανεύρυσμα του μεσοκολπικού διαφράγματος), μετά από Κρυπτογενές Εγκεφαλικό Επεισόδιο (C.S):

# Ισχυρή σύσταση για Σύγκληση + Αντιαιμοπεταλιακό vs Αντιαιμοπεταλιακό

# Ασθενή σύσταση για Σύγκληση + Αντιαιμοπεταλιακό vs Αντιπηκτικό

# Ασθενή σύσταση για Αντιπηκτικό vs Αντιαιμοπεταλιακό, όταν δεν μπορεί να γίνει σύγκληση

 Οι οδηγίες αυτές βασίστηκαν σε 3 μελέτες του 2017:

RESPECT trial

https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1610057

CLOSE Trial

https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1705915

Gore- REDUCE Trial

https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/nejmoa1707404

ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΛΙΓΑ ΓΙΑ ΤΑ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ

Τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια  οφείλονται κατά 87% σε θρόμβωση και κατά 13% σε αιμορραγία.

Ο θρόμβος μπορεί να δημιουργηθεί τοπικά (σε αθηροσκληρωτική πλάκα) ή να προέλθει από άλλο σημείο του σώματος, π.χ. από τις καρωτίδες  ή από τον αριστερό κόλπο της καρδιάς, σε ύπαρξη κολπικής μαρμαρυγής.

Περίπου το 30% των μόνιμων ή παροδικών (Τ.Ι.Α.) θρομβωτικών ισχαιμικών εγκεφαλικών, είναι άγνωστης αιτιολογίας και ονομάζονται Κρυπτογενή.

 ΤΑ ΚΡΥΠΤΟΓΕΝΗ ΘΡΟΜΒΩΤΙΚΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΑ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΔΟΞΗ ΕΜΒΟΛΗ

Σ’ αυτά οι θρόμβοι πιθανώς δημιουργούνται από:

α) Αιματολογικές παθήσεις που ευνοούν την δημιουργία θρόμβων, όπως το αντιφωσφολιπιδικό και άλλα σύνδρομα ή από φάρμακα π.χ. τα αντισυλληπτικά.

β) Μη συμπτωματική κολπική μαρμαρυγή (σχεδόν στο 30% των κρυπτογενών εγκεφαλικών ανευρίσκεται ασυμπτωματική κολπική μαρμαρυγή σε παρακολούθηση 3ετίας, με συσκευή καταγραφής- ILR).

γ) Διάφορες αιτίες π.χ. από κομμάτι αθηρωματικής πλάκας της ανιούσας αορτής.

δ) Μπορεί επίσης αυτά να συμβούν από μεταφορά θρόμβου από τις φλέβες (Παράδοξη Εμβολή) μέσω ανοίγματος στο μεσοκολπικό διάφραγμα.

Το άνοιγμα αυτό είναι συχνότατα το Ανοικτό Ωοειδές Τρήμα (Patent Foramen Ovale- PFO) ή είναι σπάνια η Μεσοκολπική Επικοινωνία (Atrial Septal Defect- A.S.D.).

Η παράδοξη εμβολή μπορεί να συμβεί όχι μόνο στις αρτηρίες του εγκεφάλου (C.S.), αλλά και στην νεφρική αρτηρία, τις αρτηρίες των κάτω άκρων, τη μεσεντέριο αρτηρία και ακόμη και σε στεφανιαία αρτηρία.

ΛΙΓΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΜΒΡΥΙΚΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΩΟΕΙΔΕΣ ΤΡΗΜΑ (PFO)

Το Ανοικτό Ωοειδές Τρήμα (PFO) είναι η συχνότερη “συγγενής” καρδιοπάθεια. Αυτό υπάρχει περίπου στο 25% των ενηλίκων !

Στο έμβρυο δεν υπάρχει λόγος να λειτουργούν οι πνεύμονες (το έμβρυο δεν αναπνέει) έτσι το αίμα με το οξυγόνο από τη μητέρα δεν περνά από αυτούς.

(Η καρδιά αποτελείται από δυο ενωμένες μυϊκές αντλίες που φυσιολογικά δεν επικοινωνούν μεταξύ τους μετά τη γέννηση. Η δεξιά αντλία αναρροφά το αίμα από τις φλέβες και το εκτοξεύει στους πνεύμονες για να παραλάβει οξυγόνο. Η αριστερή αντλία αναρροφά το οξυγονωμένο πια αίμα από τους πνεύμονες και το εκτοξεύει στις αρτηρίες, μέσω της αορτής, για να προσφέρει το οξυγόνο και τα υπόλοιπα θρεπτικά συστατικά σε όλα τα κύτταρα του σώματος.)

Έπρεπε όμως να βρεθεί τρόπος το οξυγονωμένο αίμα από τη δεξιά πλευρά- αντλία της καρδιάς του εμβρύου να παρακάμπτει την κυκλοφορία μέσω των πνευμόνων και να διοχετεύεται στην αορτή για φτάσει σε όλα τα κύτταρα του σώματος.

Έτσι αναγκαστικά δημιουργήθηκαν δυο παρακάμψεις της πνευμονικής κυκλοφορίας, που “κλείνουν” μετά την γέννηση.

Η πρώτη είναι ένα “κενό” στο μεσοκολπικό διάφραγμα, το Ωοειδές Τρήμα (PFO) και η δεύτερη παράκαμψη της πνευμονικής κυκλοφορίας είναι ο ανοικτός αρτηριακός πόρος (αγγείο που συνδέει την πνευμονική αρτηρία και την αορτή στο έμβρυο) για τη μεταφορά του οξυγονωμένου αίματος από τη δεξιά κοιλία στην αορτή.

Το PFO έχει ένα είδος βαλβίδας με ένα “πτερύγιο”, στην πλευρά του αριστερού κόλπου, που επιτρέπει τη ροή του αίματος μόνο από τον δεξιό προς τον αριστερό κόλπο.

Το πτερύγιο είναι ιστός που λέγεται septum primum (S.P.) και δρα σαν βαλβίδα απαγορεύοντας στο αίμα να κινηθεί από τον αριστερό στον δεξιό κόλπο.

Μόλις γεννηθεί το νεογνό οι πνεύμονες του εκπτύσσονται, παίρνει την πρώτη του ανάσα και το αίμα αρχίζει να περνά και να οξυγονώνεται πια από αυτούς.

Έτσι η πίεση στον αριστερό κόλπο γίνεται ψηλότερη από την πίεση του δεξιού κόλπου, οπότε το Ανοικτό Ωοειδές Τρήμα κλείνει αφού πιέζεται το S.P. πάνω στο υπόλοιπο μεσοκολπικό διάφραγμα.

Αργότερα, σιγά- σιγά δημιουργούνται συμφύσεις μεταξύ του S.P. και του μεσοκολπικού διαφράγματος, οπότε το PFO κλείνει μόνιμα ( δυστυχώς μόνο στο 75% των ανθρώπων), σε διάστημα ενός έτους.

Η ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ PFO   

Η διάγνωση του γίνεται με το έγχρωμο υπερηχοκαρδιογράφημα αν φανεί ροή αίματος από τον δεξιό στον αριστερό κόλπο ή αν μετά τη χορήγηση ενδοφλεβίως φυσιολογικού ορρού με μικροφυσαλλίδες, αυτές εμφανιστούν στον αριστερό κόλπο μέσα σε 3 καρδιακούς κύκλους μετά την εμφάνιση τους στο δεξιό κόλπο.

Βέβαια για να φανεί μεγαλύτερη λεπτομέρεια στα χαρακτηριστικά του PFO (π.χ. μέγεθος ροής) καλύτερα να διενεργείται διοισοφάγειο υπερηχοκαρδιογράφημα.

ΤΟ PFO ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΥΠΤΟΓΕΝΕΣ ΙΣΧΑΙΜΙΚΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

Η πιθανότητα να βρεθεί PFO σε ανθρώπους με κρυπτογενές ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο (Cryptogenic Stroke- C.S.) είναι σχεδόν τριπλάσια από τους άλλους ανθρώπους.

Οι άνθρωποι που έχουν PFO δεν το γνωρίζουν, γιατί αυτό δεν προκαλεί συμπτώματα, οπότε η ύπαρξη του γίνεται αντιληπτή στον έλεγχο για την ανεύρεση της αιτίας του ισχαιμικού εγκεφαλικού επεισοδίου.

Όπως αντιλαμβάνεται κάποιος η ανεύρεση PFO σε ανθρώπους με C.S., δεν αποδεικνύει ούτε την παραγωγή ούτε τη διέλευση θρόμβου από το PFO.

Γενικά όσο νεότερος και όσο λιγότερους παράγοντες κινδύνου στεφανιαίας νόσου έχει ο άνθρωπος με C.S., τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να φταίει το ανευρεθέν PFO για το κρυπτογενές ισχαιμικό θρομβωτικό εγκεφαλικό (και τόσο είναι μειωμένη η πιθανότητα για 2^ο εγκεφαλικό ή ΤΙΑ).

Αντίθετα όσο μεγαλύτερος και με πολλούς παράγοντες κινδύνου στεφανιαίας νόσου είναι ο άνθρωπος με C.S.,, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να είναι τυχαία η ύπαρξη του PFO.

Για τον κλινικό υπολογισμό της πιθανότητας να φταίει το PFO για το εγκεφαλικό έχει δημιουργηθεί ένα εργαλείο, το ROPE (Risk of Paradoxical Embolism) score. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3775694/table/T4/

Η πιθανότητα να έγινε παράδοξη εμβολή μέσω του PFO, εξαρτάται και άλλους παράγοντες όπως τα χαρακτηριστικά του PFO (π.χ. το μέγεθος του), την συνύπαρξη εν τω βάθει θρομβοφλεβίτιδας (DVT), αν προηγήθηκε δοκιμασία Valsava (βήχας, φτάρνισμα,  θέση οκλαδόν, αφόδευση, στους δύτες κ.λ.π.) αμέσως πριν το εγκεφαλικό (οπότε άνοιξε το πτερύγιο του PFO και αίμα μαζί με θρόμβο πέρασε από τον δεξιό στον αριστερό κόλπο), την πιθανή υπερπηκτικότητα του αίματος κ.λ.π.

“Σιγουριά” υπάρχει μόνο αν ταυτόχρονα με το κρυπτογενές θρομβωτικό ισχαιμικό επεισόδιο βρεθεί θρόμβωση συμπτωματική ή ασυμπτωματική, σε εν τω βάθει φλέβα των ποδιών ή σε φλέβα άλλου σημείου του σώματος, οπότε μπορεί αυτό να αποδοθεί στην ύπαρξη του PFO, αλλιώς μόνο υπόθεση μπορεί να γίνει ότι ενδεχομένως να φταίει το PFO για το C.S..

Συνεπώς σε θρομβωτικό εγκεφαλικό άγνωστης αιτιολογίας πρέπει να ελέγχεται η πιθανότητα ύπαρξης εν τω βάθει θρομβοφλεβίτιδας (Deep Vein Thrombosis- D.V.T.) στα πόδια ή στις λαγόνιες φλέβες με υπερήχους (Triplex Φλεβών).

Η ανεύρεση D.V.T. σε ανθρώπους με ισχαιμικό θρομβωτικό εγκεφαλικό και ταυτόχρονη ύπαρξη PFO είναι σχεδόν 10%.

Πάντως σε όλους μας συνεχώς δημιουργούνται μικροθρόμβοι στις φλέβες που είτε διαλύονται αυτόματα είτε καταλήγουν στα πολύ μικρά αρτηρίδια της πνευμονικής κυκλοφορίας χωρίς να προκαλούν κάποιο πρόβλημα λόγω του μικρού μεγέθους τους.

ΤΟ PFO ΚΑΙ ΟΙ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ

Επίσης η ύπαρξη ημικρανιών “σχετίζεται”, με κάποιο τρόπο, με την ύπαρξη παράδοξης εμβολής και PFO. Σχεδόν στους μισούς ανθρώπους με ημικρανίες συνυπάρχει PFO (ενώ στον γενικό πληθυσμό είναι 25%).

Θεωρητικά μερικές φορές κάποιος από τους μικροθρόμβους που δημιουργούνται στις φλέβες, περνά στα εγκεφαλικά αρτηρίδια, όπου διαλύεται αυτόματα και έτσι προκαλεί ημικρανία αντί εγκεφαλικό.

Συμμετέχει επίσης στη δημιουργία της ημικρανίας και η αυξημένη έκκριση αγγειοδραστικών και φλεγμονωδών ουσιών λόγω του μικροθρόμβου.

Παρ’ όλο που δεν συνιστάται η σύγκλιση του PFO για ημικρανίες, όπου αυτή έγινε μειώθηκε η συχνότητα των ημικρανιών.

http://content.onlinejacc.org/article.aspx?articleid=1889485

ΛΙΓΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ- A.S.D.

 Αυτή είναι μια συγγενής (εκ γενετής) καρδιοπάθεια, (εμφανίζεται περίπου στο 1 από κάθε 500 νεογνά), στην οποία λείπει ιστός από το μεσοκολπικό διάφραγμα οπότε υπάρχει μια τρύπα μικρή ή μεγάλη (το A.S.D.) στο μεσοκολπικό διάφραγμα.

                Σε ανθρώπους που προσέρχονται για σύγκλιση μεγάλου A.S.D., αναφέρεται επεισόδιο παράδοξης εμβολής σε ποσοστό μέχρι 14%.

ΟΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝ ΑΝΑΚΑΛΥΦΘΕΙ PFO ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΚΡΥΠΤΟΓΕΝΕΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ (CS).

Έχουμε δυο θεραπευτικές επιλογές για την περίπτωση που βρεθεί συνύπαρξη PFO και CS, ώστε να μην ξανασυμβεί (δευτερογενής πρόληψη) άλλο θρομβωτικό ισχαιμικό εγκεφαλικό ή ΤΙΑ.

Η μία επιλογή είναι η αποτροπή δημιουργίας θρόμβων με τη χορήγηση αντιαιμοπεταλιακών (π.χ. Ασπιρίνη) ή αντιπηκτικών φαρμάκων (π.χ. Sintrom ή τα νεότερα αντιπηκτικά) και η δεύτερη επιλογή είναι η σύγκλειση του  PFO, διαδερμικά μέσω καθετήρα (είσοδος από φλέβα) με τοποθέτηση ειδικής συσκευής σύγκλησης.

Προς το παρόν όμως, από τις μέχρι στιγμή μελέτες, δεν γνωρίζουμε ποια από τις 3 τελικά θεραπευτικές επιλογές είναι η καλύτερη.

Υπ’ όψιν ότι γίνονται και άλλες μελέτες με σκοπό την ανεύρεση της βέλτιστης θεραπείας, ανάλογα με τον κάθε ασθενή.

https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00738894

https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00562289

Σαν συσκευές σύγκλεισης των PFO χρησιμοποιούνται παράτυπα οι εγκεκριμένες για τη σύγκλιση της μεσοκολπικής επικοινωνίας (ASD) και η μόνη μέχρι στιγμής συσκευή που ενέκρινε το FDA και για τα PFO, είναι η συσκευή Amplatzer της εταιρίας St. Jude.

Αυτή όμως αυξάνει την πιθανότητα δημιουργίας κολπικής μαρμαρυγής κατά 3.5 φορές και επίσης μπορεί να προκαλέσει σπάνια (περίπου 1/500) διάβρωση του ιστού του μεσοκολπικού διαφράγματος που απαιτεί εγχείρηση ανοικτής καρδιάς (ιδίως αν τοποθετηθεί συσκευή μεγαλύτερης διαμέτρου από την απαιτούμενη).

Πρόσφατα ολοκληρώθηκαν και παρουσιάστηκαν οι 2 ανωτέρω μελέτες που περιμέναμε, για την σύγκληση ή όχι του Ανοικτού Ωοειδούς Τρήματος (Patent Foramen Ovale/ PFO) μετά από κρυπτογενές εγκεφαλικό επεισόδιο (ισχαιμικό εγκεφαλικό χωρίς εμφανή αιτία/ C.S.).

http://eso-stroke.org/kategorie-1/data-highlights-opening-plenary-esoc-2017/

Η μία, η μελέτη CLOSE, μπορεί να θεωρηθεί πιο σίγουρη, γιατί δεν αφορούσε τον έλεγχο συγκεκριμένης συσκευής σύγκλησης όπως η άλλη, η μελέτη Gore-REDUCE.

Στη μελέτη CLOSΕ φάνηκε ότι σε C.S. και συνύπαρξη PFO ΥΨΗΛΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (με μεγάλη επικοινωνία από δεξιά προς τα αριστερά ή με ανεύρυσμα του μεσοκολπικού διαφράγματος), η σύγκλειση του με διαδερμική συσκευή ήταν πολύ ανώτερη συγκριτικά με φαρμακευτική προληπτική θεραπεία (αντιπηκτική ή αντιαιμοπεταλιακή) ως προς την επανάληψη 2^ου C.S..

Στα 5.3 χρόνια παρακολούθησης, δεν υπήρξε κανένα νέο C.S. σε όσους έγινε διαδερμική σύγκλιση του PFO ενώ στο φαρμακευτικό σκέλος υπήρξαν 14 νέα C.S. (663 ασθενείς και στα 3 σκέλη της μελέτης).

Το αποτέλεσμα της αντιαιμοπεταλιακής vs της αντιπηκτικής θεραπείας δεν μπορούσε να εκτιμηθεί λόγω μικρού αριθμού ανθρώπων σ’ αυτά.

Μετά από αυτά τα αποτελέσματα αναμένεται να αλλάξουν οι οδηγίες και να προτείνεται η σύγκλειση PFO ΥΨΗΛΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (με μεγάλη επικοινωνία από δεξιά προς τα αριστερά ή με ανεύρυσμα του μεσοκολπικού διαφράγματος), μετά από C.S. (ώστε να μην δημιουργείται 2^ο C.S.).

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ 

Οι τελευταίες οδηγίες από το BMJ αναφέρουν ότι σε ανθρώπους κάτω των 60 ετών με PFO ΥΨΗΛΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (με μεγάλη επικοινωνία από δεξιά προς τα αριστερά ή με ανεύρυσμα του μεσοκολπικού διαφράγματος), η σύγκλειση του με διαδερμική συσκευή, μετά από C.S.:

Ισχυρή σύσταση για Σύγκλειση (με διαδερμική συσκευή) + Αντιαιμοπεταλιακό vs Αντιαιμοπεταλιακό

Ασθενή σύσταση για Σύγκλειση + Αντιαιμοπεταλιακό vs Αντιπηκτικό

Ασθενή σύσταση για Αντιπηκτικό vs Αντιαιμοπεταλιακό, όταν δεν μπορεί να γίνει σύγκλειση

Οι τελευταίες οδηγίες της Αμερικανικής Καρδιολογικής Εταιρίας και της Αμερικανικής Εταιρίας Εγκεφαλικών (ΑΗΑ/ASA), για όσους έχουν C.S. (ή ΤΙΑ) και ταυτόχρονα PFO:

1) Αν δεν λαμβάνουν ήδη αντιπηκτική θεραπεία, συνιστάται χορήγηση αντιαιμοπεταλιακού φαρμάκου. (οδηγία τύπου Ι – το όφελος είναι πολύ μεγαλύτερο από τον κίνδυνο)

2) Αν ο θρόμβος προέρχεται από φλέβα, συνιστάται χορήγηση αντιπηκτικού φαρμάκου (Sintrom ή τα νεότερα αντιπηκτικά) ανάλογα και με τα χαρακτηριστικά του εγκεφαλικού. (οδηγία τύπου Ι)

3) Αν στην προηγούμενη περίπτωση απαγορεύεται η λήψη αντιπηκτικού, είναι λογικό να τοποθετηθεί φίλτρο στην κάτω κοίλη φλέβα. (οδηγία τύπου ΙΙα –  το όφελος είναι μεγαλύτερο από τον κίνδυνο)

4) Αν δεν υπάρχει εν τω βάθει θρομβοφλεβίτιδα, δεν υπάρχει όφελος από σύγκλειση του PFO. (οδηγία τύπου ΙΙΙ – απαγορεύεται)

5) Αν υπάρχει εν τω βάθει θρομβοφλεβίτιδα, η σύγκλειση του PFO με διαδερμικό σύστημα μέσω καθετήρα, μπορεί να ληφθεί υπ’ όψιν αναλόγως του κινδύνου επανάληψης της εν τω βάθει θρομβοφλεβίτιδας. (οδηγία τύπου ΙΙβ – το όφελος είναι σχεδόν ίδιο με τον κίνδυνο)

Επίσης η Αμερικανική Ακαδημία Νευρολογίας (ΑΑΝ) αναφέρει σε πρόσφατη (27/Ιουλίου/2016) οδηγία της, ότι σε σπάνιες περιπτώσεις, όπως σε επαναλαμβανόμενα κρυπτογενή θρομβωτικά εγκεφαλικά επεισόδια παρά την επαρκή φαρμακευτική θεραπεία (αντιαιμοπεταλιακά εκτός και αν υπάρχει ένδειξη για αντιπηκτικά π.χ. σε κολπική μαρμαρυγή) αν δεν βρεθεί άλλος μηχανισμός παρά μόνο η ύπαρξη PFO, οι γιατροί μπορεί να προσφέρουν- χρησιμοποιήσουν την συσκευή AMPLATZER PFO Occluder.

http://www.neurology.org/content/early/2016/07/27/WNL.0000000000002961.full.pdf+html

ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ

Αφού δεν ξέρουμε ποιος από εμάς έχει PFO, τουλάχιστον μπορούμε να φροντίσουμε να μην δημιουργούνται εύκολα θρομβώσεις στις φλέβες μας. Αυτές δημιουργούνται κυρίως σε πολύωρη ακινησία, όπως για παράδειγμα σε πολύωρα ταξίδια και σε μη επαρκή λήψη υγρών.

Συνεπώς σε πολύωρο ταξίδι πρέπει κάνουμε συχνές στάσεις για λιγόλεπτο βάδισμα, να πάρουμε πριν το ταξίδι προληπτικά Ασπιρίνη (π.χ. 250 mg) αν δεν υπάρχει αντένδειξη και να πίνουμε αρκετά υγρά κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, για να μην γίνεται συμπύκνωση του αίματος και ευκολότερη δημιουργία θρόμβων.

Συμπερασματικά:

Παρ’ όλο που το PFO είναι συχνό στον πληθυσμό (το έχουμε ο ένας στους τέσσερις), σπανιότατα θα προκληθεί πρόβλημα από αυτό.

Αν όμως συμβεί ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο χωρίς εμφανή αιτία (C.S.) και στον έλεγχο βρεθεί να υπάρχει PFO, για τα μεν χαμηλού κινδύνου PFO, προτιμάται η χορήγηση Ασπιρίνης 100 mg ημερησίως (αφού δεν υπάρχει διαφορά με τα αντιπηκτικά στο αποτέλεσμα).

Για δε τα PFO υψηλού κινδύνου (με μεγάλη επικοινωνία από δεξιά προς τα αριστερά ή με ανεύρυσμα του μεσοκολπικού διαφράγματος), αναμένεται να αλλάξουν οι οδηγίες και να προτείνεται η διαδερμική σύγκλειση τους μετά από C.S., ώστε να μην δημιουργείται 2^ο C.S..

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• http://stroke.ahajournals.org/content/early/2014/04/30/STR.0000000000000024.full.pdf+html
• http://journal.frontiersin.org/article/10.3389/fneur.2016.00037/full
• http://www.ajconline.org/article/S0002-9149(14)02333-9/abstract
• http://www.cardiovascmed.ch/docs/cvm/2016/01/en/cvm-00379.pdf
• http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4817574/
• http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26346232
• http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27081420
• http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27255114