Τα τελομερή είναι ειδικοί προστατευτικοί σχηματισμοί που “σφραγίζουν” τις δυο άκρες των χρωματοσωμάτων για να προστατεύσουν το DNA από τη φθορά, που συμβαίνει τόσο κατά τις κυτταρικές διαιρέσεις όσο και σε άλλες περιπτώσεις που δημιουργείται βλάβη στο DNA (π.χ. σε φάσεις οξειδωτικού stress).

Τα τελομερή εμποδίζουν τα χρωματοσώματα από συνένωση μεταξύ τους και επίσης θυσιάζονται – καταστρέφονται αυτά αντί για τα χρήσιμα γονίδια κατά τον αυτοδιπλασιασμό του DNA (στη φάση της σύνθεσης), πριν τη φάση της μίτωσης στις κυτταρικές διαιρέσεις.

Η μείωση του μήκους των τελομερών σχετίζεται με τη γήρανση του οργανισμού και τις παθήσεις που τη συνοδεύουν (δεν γνωρίζουμε αν την προκαλούν ή αν και τα δυο οφείλονται σε άλλο παράγοντα που προκαλεί και τα δύο).

Η μακροβιότητα μας και το μήκος των τελομερών μας, εξαρτώνται από τα γονίδια μας, από τον τρόπο ζωής μας, την αισιοδοξία ή απαισιοδοξία μας, το περιβάλλον που ζούμε και τα καλά ή κακά που συμβαίνουν στη ζωή μας.

Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι ίδιο μήκος τελομερών γιατί το μήκος τους καθορίζεται εν μέρει κληρονομικά και εν μέρει επιγενετικά (από εξωγενείς αιτίες όπως το οξειδωτικό stress).

Επιγενετικά το μήκος τους μικραίνει από: Την υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία και  από άλλα είδη ακτινοβολίας, από ορισμένες τοξίνες, από ορισμένες χημικές αρωματικές ουσίες όπως το βενζόλιο και το τολουένιο, από ιώσεις, από φλεγμονές, από κακή διατροφή, από κάπνισμα, από τη  ρύπανση της ατμόσφαιρας, από πολύ αλκοόλ (όσο περισσότερο το αλκοόλ τόσο μικρότερο το μήκος των τελομερών) κλπ.

Επιπλέον επιγενετικά το μήκος των τελομερών μειώνεται  και από το μακροχρόνιο άγχος (συνεχώς αυξημένη κορτιζόνη)  τόσο στην ενήλικη ζωή όσο και στην παιδική ηλικία και από παχυσαρκία (λόγω παραγωγής φλεγμονωδών λιποκυτοκινών).

Μεγαλύτερο μήκος τελομερών έχουν οι γυναίκες (λόγω των οιστρογόνων), όσοι ασκούνται, όσοι χάσουν σωματικό βάρος, όσοι δεν έχουν ψυχολογικό stress, όσοι ακολουθούν τη μεσογειακή διατροφή κλπ.

Επίσης όποιος αντιμετωπίζει τη ζωή με αισιοδοξία (και με καλούς φίλους) παρουσιάζει λιγότερη μείωση των τελομερών του (Elizabeth Blackburn, βραβείο Nobel).

Επιπλέον αν ο πατέρας είναι μεγάλης ηλικίας κατά τη σύλληψη του απογόνου, λόγω του ότι τα τελομερή των σπερματικών κυττάρων μεγαλώνουν αντί να μικραίνουν με την ηλικία (λόγω ύπαρξης τελομεράσης), τα παιδιά του θα έχουν μεγαλύτερα τελομερή.

Επίσης ο ρυθμός μείωσης του μήκους των τελομερών διαφέρει από χρωματόσωμα σε χρωματόσωμα και από ιστό σε ιστό.

ΤΑ ΤΕΛΟΜΕΡΗ ΚΑΙ Η ΑΤΕΛΗΣ ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ 2 ΑΚΡΩΝ ΤΟΥ ΧΡΩΜΑΤΟΣΩΜΑΤΟΣ

Τα νουκλεοτίδια-βάσεις των τελομερών δεν έχουν πληροφορίες για κατασκευή πρωτεϊνών και (όπως αναφέρθηκε πιο πάνω) σε κάθε διπλασιασμό του DNA (άρα σε κάθε κυτταρική διαίρεση), καταστρέφονται αυτές, αντί για το υπόλοιπο DNA που είναι χρήσιμο για την παραγωγή πρωτεϊνών (coding DNA).

Αυτό χρειάστηκε να γίνει, γιατί υπάρχει μια κατασκευαστική ατέλεια στην αντιγραφή του DNA (end replication problem).

Συγκεκριμένα  ένα κομμάτι του τελομερούς, στην 5’ άκρη της lagging strand, χάνεται σε κάθε αναδιπλασιασμό του DNA, κάθε φορά που το κύτταρο πρόκειται να διαιρεθεί.

Οπότε οι ακολουθίες TTAGGG του τελομερούς στο τέλος 3’ της leading strandτου DNA μένουν- προεξέχουν μόνες τους, χωρίς συμπληρωματικές βάσεις απέναντι.

Η αδυναμία πλήρους σύνθεσης της lagging strand του DNA, αναφέρεται σαν “5′ end replication problem”.

Έτσι το μήκος των τελομερών κάθε κυττάρου μειώνεται σταδιακά σε κάθε κυτταρική διαίρεση. Το ανώτερο όριο των κυτταρικών διαιρέσεων λέγεται Hayflick Limit και στα περισσότερα κύτταρα είναι οι 40-70 φορές.

ΤΑ ΤΕΛΟΜΕΡΗ, Ο ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ Η ΓΗΡΑΝΣΗ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ

Όταν τα τελομερή φτάσουν σε ένα οριακά μικρό μήκος ή/και αν οι πρωτεΐνες που το προστατεύουν (shelterin complex) παρουσιάσουν δυσλειτουργία, το DNA ενεργοποιεί το μηχανισμό της απάντησης σε βλάβη του DNA (DNA damage response ή DDR), οπότε το κύτταρο εγκαταλείπει τη φάση G1 του κυτταρικού κύκλου και μπαίνει στη φάση G0, αρχικά προσωρινά.

Αν το κύτταρο δεν καταφέρει να επιδιορθώσει το DNA του, τότε η παραμονή του στη φάση G0 γίνεται μη αναστρέψιμη, μπαίνει σε “γήρανση“ από πλευράς διαιρέσεων (φάση Replication Senescence).

Όσα κύτταρα είναι σ’ αυτή τη φάση, δεν μπορούν να ξαναμπούν στον κυτταρικό κύκλο και στο τέλος καταλήγουν σε θάνατο.

Η replicative Senescence είναι η ανικανότητα του κυττάρου να ξαναδιαιρεθεί ενώ η γήρανση του κυττάρου είναι η μη αποδοτική λειτουργία του λόγω συσσώρευσης βλαβών με την πάροδο του χρόνου.

Τα κύτταρα διαφόρων ηλικιών μπορούν να παρουσιάσουν replicative Senescence και ίσως αυτή να είναι και μηχανισμός προστασίας του οργανισμού για εξάλειψη (μέσω του ανοσοποιητικού συστήματος) όσων κυττάρων έχουν παρουσιάσει βλάβη στο DNA τους.

Υπ’ όψιν ότι εν μέρει η γήρανση του οργανισμού και η έναρξη παθήσεων που σχετίζονται με το γήρας οφείλεται και στη μείωση του μήκους των τελομερών των ενήλικων βλαστοκυττάρων, γιατί μειώνεται η ικανότητα τους να αυτοδιπλασιάζονται και συνεπώς και η ικανότητα τους να επιδιορθώνουν όσα σωματικά κύτταρα δεν μπορούν να αυτοδιπλασιαστούν.

Η replicative senescence των σωματικών κυττάρων που διαιρούνται και των ενήλικων βλαστοκυττάρων, που αντέχουν περισσότερους κύκλους διαίρεσης, προκαλούν μαζί με άλλους επιγενετικούς παράγοντες, τελικά τη γήρανση του οργανισμού.

Αυτό γίνεται όταν τα κύτταρα με replicative senescence αυξάνονται σε αριθμό- συσσωρεύονται ή/και αν το γερασμένο ανοσοποιητικό δεν μπορεί να τα καταστρέψει.

Όσο μεγαλύτερο το μήκος των τελομερών, τόσο πιο πολλές κυτταρικές διαιρέσεις μπορούν να γίνουν, με αποτέλεσμα τη μείωση των εκφυλιστικών παθήσεων (της αθηρωμάτωσης συμπεριλαμβανομένης), αλλά δυστυχώς την αύξηση ορισμένων μορφών καρκίνου (λόγω αύξησης των μεταλλάξεων από τους περισσότερους διπλασιασμούς του DNA).

Το μήκος των τελομερών μπορεί να μετρηθεί ακριβέστερα με τη μέθοδο TeSLA (Telomere Shortest Length Assay).

 Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΤΕΛΟΜΕΡΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ – Η T LOOP

Τα νουκλεοτίδια- βάσεις στα τελομερή είναι εκατοντάδες (σε μεγαλύτερη ηλικία) και περίπου 2.5 χιλιάδες (σε μικρότερη ηλικία) επαναλαμβανόμενες ακολουθίες των 6 νουκλεοτιδίων-βάσεων ΤΤΑGGG, στο τέλος, στην πλευρά 3’, της κύριας θυγατρικής έλικας του DNA (leading strand).

Όμως το τελείως τελικό τμήμα (3’) της leading strand του DNA με δεκάδες (5-70) επαναλαμβανόμενες εξάδες βάσεων TTAGGG παραμένει μόνο του (G-strand overhang), χωρίς συμπληρωματική- δευτερεύουσα έλικα.

Αυτό γίνεται λόγω της εγγενούς αδυναμίας της ολοκλήρωσης του τελικού κομματιού (5’) της θυγατρικής δευτερεύουσας έλικας του DNA (lagging strand), οπότε δεν κατασκευάζονται  οι αντίστοιχες- συμπληρωματικές δεκάδες εξάδες βάσεων, ΑΑΤCCC  (end replication problem).

Το τελείως τελικό τμήμα του τελομερούς προστατεύεται με το σχηματισμό μιας “θηλιάς” που λέγεται T-loop (και μιας μικρότερης, της D loop) και επίσης από ειδικό σύμπλεγμα 6 πρωτεϊνών, που λέγονται Shelterin complex και προστατεύουν το τελομερές από το να θεωρηθεί ότι είναι DNA με βλάβη, που χρειάζεται επισκευή.

Η T-loop αποτελείται από τη μονή κύρια έλικα (με τις επαναληπτικές ακολουθίες των 6 βάσεων TTAGGG) που διπλώνεται προς τα πίσω και διεισδύει  τελικά στη διπλή έλικα του τελομερούς ενωνόμενη μαζί της. Η  T-loop σταθεροποιείται με τις 6 πρωτεΐνες Shelterin complex.

Η ΤΕΛΟΜΕΡΑΣΗ

Το ανώτερο όριο των κυτταρικών διαιρέσεων ( Hayflick Limit) δεν ισχύει για όλα τα κύτταρα.

Μερικά ενήλικα κύτταρα δημιουργώντας τελομεράση, μπορούν να διαιρούνται πολύ περισσότερες φορές, όπως τα ενήλικα βλαστοκύτταρα (stem cells) και οι απόγονοι τους, τα  progenitor cells. Το ίδιο συμβαίνει δυστυχώς και στα κύτταρα του 85-90% των καρκίνων.

Η τελομεράση υπάρχει άφθονη στα εμβρυικά βλαστοκύτταρα (embryonic stem cells) μέχρι τον 3^ο μήνα περίπου και επίσης στα σπερματικά κύτταρα του άντρα.

Η τελομεράση αυξάνει το μήκος των τελομερών (με τη βοήθεια και της DNA πολυμεράσης) και έτσι αυξάνεται ο αριθμός των κυτταρικών διαιρέσεων.

Όμως όσο αυξάνονται οι κυτταρικές διαιρέσεις αυξάνεται και ο κίνδυνος να προκληθεί καρκίνος, από αυξημένες πιθανότητες μετάλλαξης.

Η τελομεράση είναι μια Ριβονουκλεοπρωτεΐνη που αποτελείται από το ένζυμο – υπομονάδα TERT, το “καλούπι” – υπομονάδα TERC και βοηθητικές πρωτεΐνες.

α) Η TERT (TElomerase Reverse Transcriptase) προσθέτει επαναλαμβανόμενα τις 6 βάσεις TTAGGG στην 3’ άκρη της leading strand του τελομερούς, για να την επεκτείνει.

Σαν “καλούπι” χρησιμοποιείται η υπομονάδα TERC (TElomerase RΝΑ Component) που έχει τις επαναληπτικές βάσεις ΑΑUCCC.

Στα ανθρώπινα ενήλικα κύτταρα η TERC υπάρχει μόνιμα, ενώ το γονίδιο που “παράγει” την TERT είναι αδρανοποιημένο, εκτός από τα ενήλικα βλαστοκύτταρα, τα  progenitor cells, τα σπερματικά κύτταρα του άντρα και τα κύτταρα του 85-90% των καρκίνων.

β) Μετά η DNA πολυμεράση προσθέτει τις βάσεις ΑΑΤCCC απέναντι από την άκρη της leading strand, ώστε να ξαναδημιουργηθεί η διπλή έλικα του τελομερούς.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ: Δεν καπνίζουμε, τρώμε υγιεινά, βαδίζουμε πολύ, δεν είμαστε υπέρβαροι, βλέπουμε τη ζωή με αισιοδοξία σαν μισογεμάτο και όχι μισοάδειο ποτήρι, γελούμε, τραγουδούμε, χορεύουμε, δεν γκρινιάζουμε, έτσι ώστε τα τελομερή μας να μικραίνουν με βραδύτερο ρυθμό.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6560729/

https://www.mdpi.com/2073-4409/8/1/30/

htmhttp://jcb.rupress.org/content/216/4/875

Η αντιγραφή – αυτοδιπλασιασμός (replication) του DNA γίνεται για να μεταφερθεί η γενετική πληροφορία από κύτταρο σε κύτταρο στις κυτταρικές διαιρέσεις.

Αυτή συμβαίνει στη φάση της σύνθεσης (μια φάση της μεσόφασης),  οπότε από αυτή τη φάση και μέχρι τη διαίρεση του κυττάρου (τελόφαση της μίτωσης) το γονιδιακό υλικό των χρωματοσωμάτων αντιστοιχεί σε 92 αντί για 46 χρωματοσώματα.

Στο τέλος της τελευταίας φάσης της μίτωσης (τελόφαση), δημιουργούνται δυο πανομοιότυπα θυγατρικά κύτταρα από το μητρικό, με 46 χρωματοσώματα.

Με αυτό τον τρόπο τα δύο θυγατρικά κύτταρα έχουν από μια έλικα του DNA από το αρχικό κύτταρο, και μια νέα έλικα που έγινε με τη διαδικασία της σύνθεσης (ημι -συντηρητικός μηχανισμός).

Για να γίνει η αναπαραγωγή (replication) του DNA χρησιμοποιούνται πολλά ένζυμα και τα κυριότερα από αυτά είναι:

α) η Ελικάση (Helicase) που ανοίγει τις δυο έλικες του DNA

β) η Πριμάση (Primase) που τοποθετεί βάσεις RNA primer στις έλικες του ανοιγμένου DNA.

Δημιουργείται ένα RNA primer στην αρχή της κύριας έλικας (leading strand) και πολλά σε διαφορετικά σημεία της δευτερεύουσας έλικας (lagging strand).

Αργότερα το ένζυμο DNA πολυμεράση I μετατρέπει τα RNA primers σε DNA (η βάση U του RNA, αντικαθίσταται με τη βάση T του DNA).

γ) η DNA πολυμεράση ΙΙΙ που δημιουργεί τις νέες θυγατρικές- αντιπαράλληλες έλικες (DNA synthesis).

Αυτό γίνεται με την εύρεση και τοποθέτηση πάνω στις ανοιγμένες έλικες του DNA, συμπληρωματικών βάσεων, που βρίσκονται ελεύθερες στον πυρήνα.

δ) η Συνδετάση (DNA ligase) που συνδέει τις βάσεις του DNA, που προήλθαν από το RNA primer, με τα τμήματα του DNA που κατασκεύασε η DNA πολυμεράση ΙΙΙ.

ε) Επιπλέον υπάρχουν ακόμη 2 ένζυμα, οι τοπο-ισομεράσες, που συμμετέχουν στη δημιουργία νέου DNA (replication) ή m- RNA  (transcription) από το DNA.

Η τοπο-ισομεράση Ι κόβει και ξαναενώνει τη μια έλικα του DNA, ενώ η τοπο-ισομεράση ΙΙ κόβει και ξαναενώνει τις δυο έλικες του DNA, ώστε να μην υπάρχει υπερελίκωση της διπλής έλικας του DNA μετά από το σημείο που αυτή ανοίγει από την DNA Ελικάση.

# Υπ’ όψιν ότι υπάρχει εγγενής αδυναμία στη πλήρη, μέχρι την άκρη, σύνθεση- αντιγραφή της θυγατρικής έλικας του DNA (end replication problem).

Έτσι για να μην καταστρέφεται χρήσιμο DNA σε κάθε αναδιπλασιασμό του DNA (στη φάση S), κάθε φορά που το κύτταρο σκοπεύει να διαιρεθεί (μίτωση), δημιουργήθηκαν στις άκρες των χρωματοσωμάτων προστατευτικοί νουκλεο-πρωτεϊνικοί σχηματισμοί, που λέγονται τελομερή.

Αυτά δεν έχουν χρήσιμη γενετική πληροφορία οπότε μπορεί να καταστρέφεται, θυσιάζεται ένα κομμάτι τους σε κάθε αντιγραφή- διπλασιασμό του DNA, για να μην αρχίσει να καταστρέφεται το χρήσιμο DNA (coding DNA).

Όμως στα ενήλικα κύτταρα που διαιρούνται, επαρκεί για να φθαρεί το μήκος του τελομερούς, μέχρι περίπου και τους 40- 70 διπλασιασμούς (40- 70 περίπου κυτταρικές διαιρέσεις).

Έτσι όταν τα τελομερή φτάσουν σε ένα κρίσιμα μικρό μήκος, το κύτταρο σταματά να διαιρείται και μπαίνει στη φάση G “0”, για να μην δημιουργηθεί καρκίνος.

# Η αντιγραφή του DNA είναι σχεδόν πάντα ακριβής. Οι DNA πολυμεράσες και άλλα επιδιορθωτικά ένζυμα του DNA  μειώνουν τελικά τη λάθος τοποθέτηση βάσης σε μια ανά 1.000.000.000,  σε κάθε κυτταρική διαίρεση.

Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ (REPLICATION) ΤΟΥ DNA ΛΕΠΤΟΜΕΡΩΣ

Η αντιγραφή (replication) του DNA ξεκινά:

α) Με το ένζυμο DNA Ελικάση (Helicase) που ανοίγει τις δυο έλικες του DNA (σαν να ανοίγει ένα φερμουάρ).

β) Στην επόμενη φάση η Πριμάση (Primase) (σύμπλοκο μόριο από διάφορα ένζυμα) τοποθετεί, πάντα στην πλευρά 3’ της μητρικής έλικας του DNA, τις πρώτες λίγες συμπληρωματικές βάσεις που είναι πάντα RNA primer (με βάση U αντί Τ).

γ) Μετά δημιουργούνται οι δυο θυγατέρες έλικες από την DNA πολυμεράση ΙΙΙ (DNA synthesis). Αυτή γίνεται με την εύρεση και τοποθέτηση των συμπληρωματικών βάσεων, που βρίσκονται ελεύθερες στον πυρήνα, πάνω στις ανοιγμένες έλικες του DNA.

(Η DNA πολυμεράση επιδιορθώνει επίσης λάθη στην τοποθέτηση βάσεων, που συμβαίνουν κατά την διάρκεια της αντιγραφής.)

i) Η κύρια θυγατέρα έλικα (leading strand) δημιουργείται με συνεχόμενο τρόπο, προς την κατεύθυνση της κίνησης της Helicase (από το άκρο 3’ προς το άκρο 5’ της μητέρας έλικας), ξεκινώντας από ένα RNA primer.

Η δημιουργία της είναι πολύ γρήγορη, με τοποθέτηση 2.000 βάσεων το δευτερόλεπτο !!

[Οι θυγατέρες έλικες λέγονται και αντιπαράλληλες γιατί η τοποθέτηση των νουκλεοτιδίων γίνεται με ανάποδη φορά ως προς τη μητρική έλικα.

Οι έλικες του DNA ξεκινούν πάντα από το άκρο 5’ (με την φωσφορική ομάδα, p) και καταλήγουν σε άκρο 3’ (με ελεύθερο άκρο υδροξύλιο, ΟΗ), γιατί έτσι σπαταλιέται- απαιτείται λιγότερη ενέργεια.

Κάθε έλικα DNA αποτελείται από τις βάσεις (C, G, Α, Τ) και το “σκελετό” που τις συνδέει.

Το νουκλεοτίδιο αποτελείται από μια βάση και από ένα τμήμα του “σκελετού” το οποίο περιλαμβάνει α) το σάκχαρο Δεοξυριβόζη στο DNA (DeoxyriboNucleic Acid) και β) μια τουλάχιστον φωσφορική ομάδα.

Ενώ το νουκλεοτίδιο του RNA (RiboNucleic Acid) έχει το σάκχαρο Ριβόζη και αντί για τη βάση Θυμίνη (Τ) έχει τη βάση Ουρακίλη (U).

Ο “σκελετός” (phosphate – deoxyribose backbone)  δημιουργείται με τη σύνδεση του σακχάρου δεοξυριβόζη του ενός νουκλεοτιδίου, με τη φωσφορική ομάδα του επόμενου νουκλεοτιδίου.]

ii) Ταυτόχρονα, άλλα μόρια DNA πολυμεράσης ΙΙΙ, αντιγράφουν με διακεκομμένο τρόπο, πιο αργά και αντίθετα προς την κίνηση της Helicase, την άλλη έλικα του DNA (lagging strand ή καθυστερημένη έλικα).

Τα τμήματα του DNA που συνθέτουν οι DNA πολυμεράσες ΙΙΙ στη lagging strand, λέγονται Okazaki fragments και ξεκινούν ταυτόχρονα από πολλά RNA primers (πρωταρχικά τμήματα) που είχαν τοποθετηθεί από πριν.

Στη συνέχεια τα  RNA primers αντικαθίστανται με DNA από την DNA πολυμεράση I (ή RNAse H).

Τελικά τα Okazaki fragments και τα τμήματα του DNA που αντικατέστησαν τα RNA primers, ενώνονται από το ένζυμο Συνδετάση (ή Δεσμάση- DNA ligase).

Υπ΄όψιν ότι για να μετατραπεί το RNA των RNA primers σε DNA, χρειάζεται να υπάρχει DNA πριν το RNA primer.

Όμως το τελικό RNA primer της lagging strand δεν έχει DNA πριν από αυτό, οπότε δεν μπορεί να μετατραπεί σε DNΑ και έτσι καταστρέφεται από ένζυμα, γιατί απαγορεύεται να παραμένει RNA πάνω στο DNA.

Γι’ αυτό ένα κομμάτι του τελομερούς, στην 5’ άκρη της lagging strand, χάνεται σε κάθε αναδιπλασιασμό του DNA, κάθε φορά που το κύτταρο πρόκειται να διαιρεθεί. Το κομμάτι που χάνεται έχει τουλάχιστον το μέγεθος του τελικού RNA primer (αυτό δεν τοποθετείται πάντα στα τελευταία ακριβώς νουκλεοτίδια).

Έτσι σε κάθε διχάλα αντιγραφής, η έλικα της leading strand του DNA αντιγράφεται μέχρι το άκρο της 3’, ενώ η lagging strand του DNA δεν μπορεί να ολοκληρωθεί μέχρι το άκρο της 5’, γιατί το τελικό RNA primer σ’ αυτήν, δεν μπορεί να αντικατασταθεί από DNA.

Οπότε οι ακολουθίες TTAGGG του τελομερούς στο τέλος 3’ της leading strand του DNA μένουν- προεξέχουν μόνες τους, χωρίς συμπληρωματικές βάσεις απέναντι.

Η αδυναμία πλήρους σύνθεσης της lagging strand του DNA, αναφέρεται σαν “5′ end replication problem”.

Το πρόβλημα της μη πλήρους σύνθεσης της lagging strand του DNA, και άρα της συνεχούς σμίκρυνσης των τελομερών, έρχεται να “διορθώσει” σε ορισμένα κύτταρα (κυρίως στα βλαστοκύτταρα) η τελομεράση.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://www.youtube.com/watch?v=_IaK_J_zAfU

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC87295/

https://www.nature.com/articles/s41576-019-0099-1