Το αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο (APS) είναι μια συστηματική αυτοάνοση πάθηση, όπου αντιφωσφολιπιδικά αυτο-αντισώματα (aPLs) προκαλούν επαναλαμβανόμενες θρομβώσεις σε όλα τα είδη των αγγείων (αρτηρίες, φλέβες και μικρά αγγεία)   και επίσης επιπλοκές της εγκυμοσύνης, όπως αυτόματες αποβολές, προεκλαμψία κλπ.

Αυτό παρατηρείται περίπου σε 1: 2.000 ανθρώπους, ίσως περισσότερο στις γυναίκες και είναι η συχνότερη επίκτητη Θρομβοφιλία.

[Οι Θρομβοφιλίες είναι καταστάσεις υπερπηκτικότητας του αίματος και συνεπώς δημιουργίας θρόμβων σε αγγείο, χωρίς λόγο (δηλαδή  χωρίς τραυματισμό και αιμορραγία). Αυτές χωρίζονται σε κληρονομικές Θρομβοφιλίες και επίκτητες Θρομβοφιλίες.]

Πιθανώς το αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο (Antiphospholipid syndrome ή APS) προκαλεί το 20% των ισχαιμικών εγκεφαλικών επεισοδίων σε ανθρώπους κάτω των 50 ετών και το 15% των αυτόματων αποβολών.

Περίπου στο 50% των περιπτώσεων συνυπάρχει και άλλη αυτοάνοση πάθηση και κυρίως συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (SEL) οπότε ονομάζεται δευτεροπαθές αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο.

(Αν δεν συνυπάρχει και άλλη αυτοάνοση πάθηση, αυτό ονομάζεται πρωτοπαθές αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο.)

>>> Ο όρος “αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα” (aPL ) δεν θεωρείται δόκιμος, γιατί αυτά τα αυτο-αντισώματα δεν στοχεύουν τα φωσφολιπίδια (λιπίδια των μεμβρανών των κυττάρων), αλλά  στοχεύουν πρωτεΐνες που συνδέονται με τα φωσφολιπίδια, με σπουδαιότερη την β2GPI.

(Η πρωτεΐνη β2GPI κυκλοφορεί στο αίμα και σχετίζεται με την πήξη, το ανοσοποιητικό σύστημα και τον καθαρισμό του αίματος από ανεπιθύμητες ουσίες.)

>>> Η παρουσία αντιφωσφολιπιδικών αυτο-αντισωμάτων (antiphospholipid antibodies ή aPLs) σε ασυμπτωματικούς είτε με SEL, είτε χωρίς SEL, δεν θέτει τη διάγνωση του αντιφωσφολιπιδικού συνδρόμου αν δεν έχει συμβεί κλινικό επεισόδιο (θρόμβωση ή επιπλοκή στην κύηση).

Όμως και σ’ αυτή την περίπτωση (δηλαδή ύπαρξη μόνο αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων) αυξάνεται ο κίνδυνος θρομβώσεων (λιγότερο από 1% ανά έτος) και επιπλοκών της εγκυμοσύνης, ανάλογα με το προφίλ των aPLs (δες πιο κάτω) και ανάλογα με τη συνύπαρξη άλλων παραγόντων για θρομβωτικά επεισόδια, όπως ακινησία λόγω εγχείρησης, λήψη αντισυλληπτικών κλπ.

Οι επιπλοκές της εγκυμοσύνης στο αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο, ίσως προκαλούνται από τη μη κανονική ανάπτυξη του πλακούντα, με διαφορετικό μηχανισμό, λόγω διέγερσης του συστήματος του συμπληρώματος από τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα, και όχι από θρομβώσεις.

Η ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ

1) >> Οι επιπλοκές της εγκυμοσύνης από το αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο θεωρούνται οι εξής: i) 3 τουλάχιστον αυτόματες αποβολές πριν τη 10^η εβδομάδα, ii) θάνατος του εμβρύου μετά τη 10^η εβδομάδα, iii) πρόωρος τοκετός πριν την 34^η εβδομάδα (λόγω προεκλαμψίας ή ανεπάρκειας του πλακούντα).

Πιθανώς το APS συμμετέχει σε ποσοστό 10% στις αποτυχημένες κυήσεις.

2) >> Το αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο προκαλεί θρομβώσεις και αυτές εκδηλώνονται σαν διάφορες παθήσεις:

α) Η Θρόμβωση σε φλέβα προκαλεί: Εν τω βάθει Θρομβοφλεβίτιδα (πιθανώς το APS συμμετέχει σε ποσοστό 9.5% σε όσους έχουν εν τω βάθει Θρομβοφλεβίτιδα)  και θρομβοεμβολική νόσο με πνευμονική εμβολή (VTΕ).

β) Η Θρόμβωση σε αρτηρίες προκαλεί: Ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο (πιθανώς το APS συμμετέχει σε ποσοστό 13.5% σε όσους παρουσιάζουν Ισχαιμικό εγκεφαλικό ) και Έμφραγμα (πιθανώς το APS συμμετέχει σε ποσοστό 11.5% σε όσους παρουσιάζουν έμφραγμα).

γ) Η Θρόμβωση στα μικρά αγγεία αρτηρίες προκαλεί: Στο δέρμα: έλκη, κοκκίνισμα του δέρματος που μοιάζει με δίχτυ, στα νεφρά: νεφροπάθεια (aPL‐associated nephropathy ή APLN), στον εγκέφαλο: άνοια, επιληψία, ημικρανίες κλπ.

Επίσης μπορεί να συμβεί, σε λιγότερο από το 1% των περιπτώσεων, συνήθως μετά από λοίμωξη, το καταστροφικό αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο (Catastrophic APS ή CAPS) από θρομβώσεις μικρών αγγείων σε πολλά (> 3) ταυτόχρονα όργανα, λόγω των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων.

Το CAPS παρουσιάζει διάχυτη ενδαγγειακή πήξη στο 25% των περιπτώσεων και θνητότητα περίπου 50%.

Στην πιο πάνω εικόνα φαίνεται το πλέγμα του Ινώδους που είναι πολύ πυκνότερο σε άνθρωπο με αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο

>> Θρομβώσεις και φλεγμονή στο ενδοθήλιο των καρδιακών βαλβίδων προκαλούν την Ενδοκαρδίτιδα Libman‐Sacks ιδίως σε όσους έχουν συστηματικό ερυθηματώδη λύκο.

(Η Ενδοκαρδίτιδα Libman‐Sacks είναι άσηπτη δημιουργία εκβλαστήσεων κυρίως στη μιτροειδή και αορτική βαλβίδα και πρόκληση αρτηριακών εμβολών των εκβλαστήσεων)

>> Σε μερικούς ανθρώπους με APS μειώνονται τα αιμοπετάλια στο αίμα (θρομβοκυτοπενία)

Η ΔΙΑΓΝΩΣΗ

Η διάγνωση του αντιφωσφολιπιδικού συνδρόμου  γίνεται από την ύπαρξη κλινικής εικόνας θρόμβωσης ή επιπλοκών της κύησης και επίμονης εύρεσης στο αίμα (με μεσοδιάστημα >3 μήνες), τουλάχιστον ενός από τα 3 “αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα”.

Υπ’ όψιν ότι οι τελευταίες οδηγίες, όσον αφορά την αναίτια εν τω βάθει θρομβοφλεβίτιδα αναφέρουν ότι έλεγχος για την ύπαρξη των τριών “αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων”, θα γίνει αν σχεδιάζεται πιθανή διακοπή της αντιπηκτικής θεραπείας.

https://www.ejves.com/article/S1078-5884(20)30868-6/fulltext#secsectitle0015

Η διάγνωση του γίνεται από την επίμονη εύρεση στο αίμα, τουλάχιστον ενός από τα τρία: Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα (aCL) IgG και IgM ή/και αντισώματα κατά της βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνης Ι (anti–β2GPI) IgG και IgM ή/και αντιπηκτικό του λύκου (LA)

Όσοι παρουσιάζουν και τις 3 εξετάσεις θετικές, χωρίς να υπάρχει ενεργή λοίμωξη ή φλεγμονή, δηλαδή και το aCL, και το αντι-β2GPI, και το LA, έχουν μεγαλύτερα ποσοστά θρομβώσεων και αποβολών (5.3% θρομβοεμβολικά επεισόδια ανά έτος).

Η θετική εξέταση του αντιπηκτικού του Λύκου σχετίζεται περισσότερο με θρομβωτικά και μαιευτικά κλινικά επεισόδια, συγκριτικά με την ύπαρξη θετικών aCL ή αντι-β2GPI.

Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα (aPL ) εμφανίζονται παροδικά περίπου στο 3% του πληθυσμού, χωρίς να υπάρχει αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο, ιδίως σε λοιμώξεις, καρκίνο, χρόνια φλεγμονή, μεγάλη ηλικία κλπ.

Αρκετές φορές δεν ανευρίσκεται θετική καμία από τις 3 εξετάσεις, οπότε το αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο ονομάζεται οροαρνητικό. Γι’ αυτό το λόγο πιθανόν στα κριτήρια του Σίδνεϊ και του Sapporo να προστεθούν και τα αντισώματα που στοχοποιούν το σύμπλεγμα Phosphatidylserine/Prothrombin (aPS/PT).

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Για τη θεραπεία ή πρόληψη του αντιφωσφολιπιδικού συνδρόμου λαμβάνονται υπ’ όψιν το προφίλ των aPLs, η ύπαρξη προηγούμενου ιστορικού θρομβώσεων ή μαιευτικών επιπλοκών, η ύπαρξη ή όχι συστηματικού ερυθηματώδους λύκου, η συνύπαρξη άλλων παραγόντων για θρομβωτικά επεισόδια (ακινησία λόγω εγχείρησης, λήψη αντισυλληπτικών κλπ.) και η συνύπαρξη κλασικών παραγόντων κινδύνου π.χ. καπνίσματος κλπ.

https://ard.bmj.com/content/78/10/1296.long

Η ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΑΣΠΙΡΙΝΗΣ

Ασπιρίνη 100 mg/ημέρα χορηγείται σε όλους με ψηλό προφίλ aPL (LA θετικό ή θετικά και τα δυο από τα άλλα 2 αντισώματα ή ψηλοί και επίμονοι τίτλοι ενός από τα άλλα 2 αντισώματα) σε:

α) ασυμπτωματική ύπαρξη aPL,

β) σε ύπαρξη SEL (χωρίς προηγούμενο επεισόδιο θρομβωτικό ή επιπλοκές εγκυμοσύνης),

γ) σε ΜΗ εγκυμονούσες αν είχε συμβεί παλιότερα επιπλοκή της εγκυμοσύνης και

δ) σε εγκυμονούσες με ψηλό προφίλ aPL ακόμη και χωρίς κάποιο προηγούμενο επεισόδιο.

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΘΡΟΜΒΩΣΗ ΣΕ ΦΛΕΒΑ

Χορηγείται Ανταγωνιστής της βιταμίνης Κ (π.χ. Sintrom) με στόχο το INR να είναι 2-3, και διάρκεια ανάλογη με το αν ήταν απρόκλητη ή όχι η θρόμβωση.

Τα νεώτερα αντιπηκτικά (NOACs ή DOACs) ίσως μπορούσαν να δοθούν σε φλεβική θρόμβωση χωρίς ψηλό προφίλ aPL, ιδίως αν υπάρχει αντένδειξη στο Sintrom.

[Τα νεώτερα αντιπηκτικά (NOACs ή DOACs)  δεν συστήνονται για φλεβική θρόμβωση και τριπλή θετικότητα (και τα 3 “αντισώματα” θετικά).]

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΘΡΟΜΒΩΣΗ (π.χ. ΕΜΦΡΑΓΜΑ, ΙΣΧΑΙΜΙΚΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ)

Χορηγείται Ανταγωνιστής της βιταμίνης Κ (π.χ. Sintrom) με στόχο INR 2.5 – 3.5, ανάλογα και με τον κίνδυνο του ανθρώπου για αιμορραγία.

Τα νεώτερα αντιπηκτικά (NOACs ή DOACs) μέχρι στιγμής δεν συστήνονται για APS και αρτηριακές θρομβώσεις.

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΝ ΕΠΑΝΑΛΗΦΘΕΙ ΘΡΟΜΒΩΣΗ (ΦΛΕΒΙΚΗ ή ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ), ΠΑΡΑ ΤΗΝ ΚΑΛΗ ΑΝΤΙΠΗΚΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΤΟ SINTROM

Συνεχίζει το Sintrom μαζί με Ασπιρίνη 100 mg με στόχο INR 2-3, ή χορηγείται ηπαρίνη χαμηλού μοριακού βάρους (LMWH).

Η ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΝ ΕΧΕΙ ΠΡΟΗΓΗΘΕΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΟ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ

Αν υπάρχουν 3 ή περισσότερες αυτόματες αποβολές πριν την 10^η εβδομάδα ή απώλεια εμβρύου μετά τη 10^η εβδομάδα, χορηγείται συνδυασμός Ασπιρίνης 100 mg και προφυλακτικής δόσης LMWH και συνεχίζει η LMWH για 6 – 12 εβδομάδες μετά τον τοκετό.

Η ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΝ ΕΧΕΙ ΠΡΟΗΓΗΘΕΙ ΘΡΟΜΒΩΤΙΚΟ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ

Χορηγείται συνδυασμός Ασπιρίνης 100 mg και θεραπευτικής δόσης LMWH και συνεχίζει η LMWH για 6 – 12 εβδομάδες μετά τον τοκετό.

[Ίσως στο μέλλον να χρησιμοποιούνται φάρμακα που σταματούν τη δράση του συστήματος του συμπληρώματος όπως το Eculizumab  (Soliris).

Αυτό είναι μονοκλωνικό αντίσωμα που εμποδίζει την τελική  διέγερση του συστήματος του συμπληρώματος (C5) και δοκιμάζεται για θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια ή για το καταστροφικό αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο (CAPS)]

Περισσότερες πληροφορίες υπάρχουν στις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ρευματολογικής “Εταιρίας” (EULAR).

https://ard.bmj.com/content/78/10/1296.long

Η ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ

Η επικρατούσα άποψη είναι ότι τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα έχουν κύριο στόχο (αυτοαντιγόνο) τη βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνη Ι (β2GPI). Αυτή είναι μια πρωτεΐνη του αίματος που ενώνεται έντονα με τα φωσφολιπίδια στις μεμβράνες των κυττάρων.

Η βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνη Ι (παλιότερα ονομαζόταν απολιποπρωτεΐνη H), παράγεται κυρίως από τα ηπατοκύτταρα, από ενδοθηλιακά κύτταρα, από κύτταρα του πλακούντα κλπ. και παίζει σπουδαίο ρόλο στην πήξη (και την προκαλεί και την αποτρέπει αναλόγως του περιβάλλοντος), στο ανοσοποιητικό σύστημα (ειδικότερα ρυθμίζει το συμπλήρωμα), στον καθαρισμό του αίματος από ανεπιθύμητες ουσίες (π.χ. βακτήρια, νεκρά κύτταρα, διάφορες ουσίες κλπ.

Τα αντισώματα κατά της βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνης Ι, εκτρέπουν την ισορροπία προς τη δημιουργία θρομβώσεων.

Η βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνη κυκλοφορεί στο αίμα σχεδόν μόνο σε κλειστή, στρόγγυλη μορφή και φαίνεται ότι σε περιπτώσεις που αυτή ανοίγει, εμφανίζονται κρυπτο-αντιγόνα που προκαλούν τη δημιουργία αυτο-αντισωμάτων.]

Με τη ένωση των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων με τη βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνη Ι (β2GPI), α) διεγείρεται το σύστημα του συμπληρώματος και β) διεγείρονται κύτταρα όπως τα αιμοπετάλια (αυξάνεται η συγκόλληση τους λόγω αύξησης των υποδοχέων IIb/IIIa και της θρομβοξάνης Α2), τα ενδοθηλιακά κύτταρα (αυξάνεται ο ιστικός παράγοντας της πήξεως), τα μονοκύτταρα (αυξάνεται ο ιστικός παράγοντας της πήξεως), τα ουδετερόφιλα (αυξάνεται ο ιστικός παράγοντας της πήξεως και οι παγίδες έξω από αυτά ή NETs) κλπ.

Επίσης το σύμπλεγμα αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων με την β2GPI, μειώνει τη δραστικότητα φυσικών αναστολέων της πήξεως όπως του αναστολέα του ιστικού παράγοντα της πήξεως ή TFPI και της πρωτεΐνης C και επιπλέον μειώνει τη δραστικότητα των ινωδολυτικών μηχανισμών.

Το τελικό αποτέλεσμα είναι ότι στο αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο (APS) αυξάνεται η πηκτικότητα του αίματος και το τρισδιάστατο πλέγμα του ινώδους είναι πολύ πυκνότερο, έτσι ο ερυθρός θρόμβος είναι πιο δύσκολο να διαλυθεί από τους ινοδωλυτικούς μηχανισμούς.

>> Όσον αφορά της επιπλοκές στην εγκυμοσύνη, αυτές προκαλούνται από τη μη κανονική ανάπτυξη του πλακούντα, πιθανώς λόγω διέγερσης του συστήματος του συμπληρώματος από τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα, και όχι από θρομβώσεις.

ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ (aPL)

Τα 3 αντιφωσφολιπιδικά “αντισώματα” (aPL) είναι:

α) Αντισώματα (αντι-β2GPI) IgG ή IgM κατά της βήτα 2 γλυκοπρωτεΐνης Ι (β2GPI) [σε ποσοστό πάνω από την 99^η θέση του πληθυσμού, >20 chemiluminescence units (CU) με τη νεώτερη μέθοδο CLIA]

β) Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα (aCL) IgG ή IgM

Αυτά θεωρούνται παθολογικά αν η τιμή τους ξεπερνά την 99^η θέση του φυσιολογικού πληθυσμού, συνήθως >40 antiphospholipid units/mL.

[Η Καρδιολιπίνη είναι φωσφολιπίδιο κυρίως στο εσωτερικό των μιτοχονδρίων (τα σωματίδια παραγωγής ενέργειας των κυττάρων)]

γ) Αντιπηκτικό του λύκου (LA)

Το Αντιπηκτικό του λύκου  είναι λειτουργική εργαστηριακή δοκιμασία της πήξεως, που δεν βασίζεται σε συγκεκριμένο αυτοαντίσωμα, πιθανώς όμως συμμετέχουν αντισώματα κατά της β2GPI και αντισώματα εναντίον της Προθρομβίνης ή εναντίον του συμπλέγματος Phosphatidylserine/Prothrombin (αντι-PS/PT).

Σε περίπτωση που ο χρόνος πήξεως του εξεταζομένου είναι μεγαλύτερος του φυσιολογικού λόγω μείωσης της δημιουργίας του πλέγματος του ινώδους από τα ανωτέρω αντισώματα, προστίθενται φωσφολιπίδια που ενώνονται με το σύμπλεγμα αντισώματος – πρωτεΐνης, και έτσι αυτός επανέρχεται στο φυσιολογικό.

Οι εξετάσεις που χρησιμοποιούνται γι’ αυτό είναι η activated partial thromboplastin time (aPTT) και η dilute Russell Viper Venom Time (dRVVT)

Υπ’ όψιν ότι δεν πρέπει να διενεργείται το Αντιπηκτικό του λύκου, αν λαμβάνεται οποιοδήποτε αντιπηκτικό.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0268960X19300268

https://ard.bmj.com/content/78/10/1296.long

https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMra1705454

https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(10)60709-X/fulltext

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joim.13022

https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1358863X17737374

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16420554/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33567576/

https://www.ejves.com/article/S1078-5884(20)30868-6/fulltext#secsectitle0015

https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11239-015-1197-3

https://www.reumatologiaclinica.org/en-recommendations-spanish-rheumatology-society-for-articulo-S2173574319301765

Η αυξημένη Ομοκυστεΐνη (>15 -20 µmol/L) σχετίζεται με Οξύ στεφανιαίο σύνδρομο και με τη βαρύτητα της στεφανιαίας νόσου σε νέους κάτω των 35 ετών.

Επίσης η αυξημένη Ομοκυστεΐνη είναι δείκτης αυξημένου κινδύνου για θρομβοεμβολικά επεισόδια (π.χ. πνευμονική εμβολή, οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου, ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο) και για ανεξήγητη στεφανιαία νόσο.

>> Η Ομοκυστεΐνη (Hcy) είναι ένα ενδιάμεσο αμινοξύ (μη δομικό) του μεταβολισμού του αμινοξέος Μεθειονίνη και επίσης είναι πρόδρομη του αμινοξέως Κυστεΐνη. (Δες πιο κάτω)

Η έλλειψη κάποιας από τις βιταμίνες, Φολικό οξύ (βιταμίνη Β9), βιταμίνη Β12, βιταμίνη Β2, βιταμίνη Β6, αυξάνει την Ομοκυστεΐνη στο αίμα, η δε χορήγηση τους με τη διατροφή τη μειώνει. (Δες πιο κάτω)

Όταν η Ομοκυστεΐνη είναι αυξημένη στο αίμα έχουμε Υπερομοκυστεΐναιμία.

>> Υπερομοκυστεΐναιμία (ΗHcy)  υπάρχει όταν αυτή ξεπερνά τα 15 -20 µmol/L, σε τιμές δε πάνω από 100 μmol/L θεωρείται ότι αυτή είναι πολύ βαρειά.

Η Υπερομοκυστεΐναιμία θεωρείται δείκτης αυξημένου κινδύνου για άνοια, για νόσο του Alzheimer, για νευροψυχιατρικές παθήσεις, για θρομβοεμβολικά επεισόδια (π.χ. πνευμονική εμβολή, οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου, ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο), για οστεοπορωτικά κατάγματα, για υπέρταση, για αυτόματες αποβολές και πιθανώς σχετίζεται και με στεφανιαία νόσο.

Η Υπερομοκυστεΐναιμία σχετίζεται στατιστικά και ανεξάρτητα από τους άλλους παράγοντες κινδύνου, με Οξύ στεφανιαίο σύνδρομο και με τη βαρύτητα της στεφανιαίας νόσου σε νέους κάτω των 35 ετών.

Επίσης σε πρόσφατο άρθρο βρέθηκε ότι η αυξημένη Ομοκυστεΐνη στο αίμα σχετίζεται με ύπαρξη και επιτάχυνση της εναπόθεσης ασβεστίου στις στεφανιαίες αρτηρίες (CAC) (ΔCAC ≥100/έτος).

[Η ποσότητα του ασβεστίου στις στεφανιαίες αρτηρίες μας σχετίζεται με τη συνολική “παλαιότερη” αθηροσκλήρωση (δημιουργία αθηρωματικών πλακών) στις στεφανιαίες αρτηρίες, αλλά όχι τον βαθμό στένωσης του αυλού τους, ούτε και για το αν αυτές μειώνουν σημαντικά ή όχι τη ροή του αίματος (προκαλούν ισχαιμία).]

Υπερομοκυστεΐναιμία παρατηρείται όταν τα ένζυμα που χρειάζονται για τη μείωση της έχουν μετάλλαξη που μειώνει τη δράση τους (π.χ. μετάλλαξη C677T στην MethyleneTetraHydroFolate Reductase ή MTHFR), όταν υπάρχει μείωση των πιο πάνω βιταμινών του συμπλέγματος Β, όταν υπάρχει βαρειά Νεφρική Νόσος, σε Υποθυρεοειδισμό κλπ. (Δες πιο κάτω)

Η αυξημένη Ομοκυστεΐνη στους ιστούς και το αίμα προκαλεί οξειδωτικό stress, δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και σκλήρυνση των αγγείων (από μείωση του ΝΟ), χρόνια φλεγμονή των αγγείων με δημιουργία αθηρωματικών πλακών και ευκολότερη δημιουργία αιμοπεταλιακών θρόμβων.

Επίσης η αυξημένη Ομοκυστεΐνη ενισχύει τη βλαπτική δράση των άλλων κλασικών παραγόντων κινδύνου, π.χ. της Υπερχοληστεριναιμίας, της Υπέρτασης, του Σ. Διαβήτη, του Καπνίσματος κλπ.

Δυστυχώς όμως η μείωση της αυξημένης Ομοκυστεΐνης με τη χορήγηση Φολικού οξέως και βιταμίνης Β2, Β6 και Β12 δεν συνοδεύεται από μείωση του θρομβοεμβολικού κινδύνου ή μείωση των επιπλοκών της στεφανιαίας νόσου, οπότε αυτή είναι μεν προγνωστικός δείκτης αλλά φαίνεται ότι δεν είναι η αιτία που τις προκαλεί.

Πάντως πρόσφατη μελέτη αναφέρει ότι οι μελέτες που δεν έδειξαν μείωση καρδιαγγειακών επεισοδίων, δεν ήταν  αξιόπιστες για διάφορους λόγους και έτσι η αυξημένη Ομοκυστεΐνη ίσως πρέπει να θεωρείται και αυτή προγνωστικός δείκτης αθηρωμάτωσης και καρδιαγγειακών επεισοδίων.

https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/JAHA.119.013934

Στις τελευταίες οδηγίες της Ευρωπαϊκής και Αμερικανικής Καρδιολογικής εταιρίας για την πρόληψη των Καρδιαγγειακών επεισοδίων, η αυξημένη Ομοκυστεΐνη δεν αναφέρεται καθόλου.

Ίσως η Ομοκυστεΐνη να αρχίσει να αναφέρεται σε μελλοντικές οδηγίες μετά και από τη διενέργεια και άλλων προοπτικών τυχαιοποιημένων μακροχρόνιων μελετών και ιδίως για τις περιπτώσεις καρδιαγγειακών επεισοδίων σε νέους.

Όποιος έχει ψηλή Ομοκυστεΐνη στο αίμα, τουλάχιστον ας καταναλώνει αυξημένες ποσότητες τροφίμων που περιέχουν Φολικό οξύ, βιταμίνες Β12, Β2 και Β6, ή να πάρει συμπληρώματα τους και επίσης να αυξήσει την κατανάλωση Βεταΐνης.

Τα τρόφιμα που περιέχουν αυτές τις βιταμίνες είναι κυρίως: Μαγιά αρτοποιίας, ήπαρ ζώων, γαλακτοκομικά, αυγά, ψάρια, μοσχάρι, μανιτάρια, ξηροί καρποί (αμύγδαλα κλπ.), όστρακα (π.χ. μύδια), όσπρια (μαυρομάτικα φασόλια, ρεβίθια, φασόλια κλπ.), σπανάκι, μαρούλι, μπρόκολο, καλαμπόκι, δημητριακά, φρούτα (ιδίως μπανάνες) κλπ.

Η Βεταΐνη βρίσκεται ιδίως στα όσπρια, το σπανάκι, τα παντζάρια, το φύτρο του σιταριού, τα θαλασσινά κλπ.

Ο ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΜΟΚΥΣΤΕΪΝΗΣ

Η Ομοκυστεΐνη (Hcy) είναι ένα ενδιάμεσο αμινοξύ (μη δομικό) του μεταβολισμού του αμινοξέος Μεθειονίνη και επίσης είναι πρόδρομη του αμινοξέως Κυστεΐνη.

Η Μεθειονίνη και η Κυστεΐνη είναι 2 από τα 21 αμινοξέα που χρησιμοποιούνται σαν δομικά αμινοξέα (δομικοί λίθοι) για την κατασκευή πρωτεϊνών στο σώμα.

Η Μεθειονίνη προσλαμβάνεται απαραίτητα μέσω της διατροφής (απαραίτητο αμινοξύ) κυρίως από κρέας, αυγά, γαλακτοκομικά, όσπρια κλπ.

Η Ομοκυστεΐνη είτε ξαναδημιουργεί τη Μεθειονίνη είτε μετατρέπεται στο αμινοξύ Κυστεΐνη.

Για την επαναδημιουργία της Μεθειονίνης, από την Ομοκυστεΐνη, χρειάζονται ορισμένα ένζυμα (π.χ. συνθετάση της Μεθειονίνης), ορισμένες βιταμίνες του συμπλέγματος Β, σαν συνένζυμα και η Βεταΐνη (ΤριμεθυλοΓλυκίνη ήTMG).

Οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β που χρειάζονται είναι το  Φολικό οξύ (βιταμίνη Β9) και οι βιταμίνες Β12 και Β2.

Η Βεταΐνη (Betaine) είναι παράγωγο του αμινοξέως Γλυκίνη και προέρχεται από τρόφιμα και ιδίως από τα όσπρια, το σπανάκι, τα παντζάρια, το φύτρο του σιταριού, τα θαλασσινά κλπ.

Για τη μετατροπή της Ομοκυστεΐνης σε Κυστεΐνη χρειάζεται η βιταμίνη Β6.

Έτσι η έλλειψη αυτών των βιταμινών (Φολικό οξύ, βιταμίνες Β12, Β2 και Β6) αυξάνει την Ομοκυστεΐνη στο αίμα, η δε χορήγηση τους με τη διατροφή τη μειώνει.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/ATVBAHA.119.313741

https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/JAHA.119.013934

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7825518/

https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1076029618780344

https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1076029618780344

https://bmjopen.bmj.com/content/8/6/e021103

https://bmccardiovascdisord.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12872-021-01869-y

https://www.ahajournals.org/doi/full/10.1161/CIRCRESAHA.119.314997

https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1179573520962230

https://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2326-45942017000100701

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7907516/

https://www.mdpi.com/1422-0067/21/4/1421/htm

Ενημερώθηκε στις 24/6/2024

Τα αντιθρομβωτικά φάρμακα χρειάζονται για την αποφυγή ανεπιθύμητων θρομβώσεων ή θρομβοεμβολών σε περιπτώσεις όπως είναι: Η Κολπική μαρμαρυγή, τα Οξέα Στεφανιαία Σύνδρομα (έμφραγμα STEMI και N-STEMI), η θρομβοφλεβίτιδα, η πνευμονική εμβολή, οι Θρομβοφιλίες.

Επιπλέον τα αντιθρομβωτικά φάρμακα χρειάζονται σε ύπαρξη τεχνητής μηχανικής βαλβίδας στην καρδιά (π.χ. σε αντικατάσταση στενωμένης αορτικής βαλβίδας), σε ανεύρυσμα αρτηρίας (π.χ. της κοιλιακής αορτής), σε ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο (ή παροδικό ισχαιμικό), σε σταθερή (χρόνια) στεφανιαία νόσο, σε αποφρακτική αρτηριοπάθεια των κάτω άκρων, σε στένωση των καρωτίδων κλπ.

Τα αντιθρομβωτικά φάρμακα χωρίζονται σε αντιπηκτικά και αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα αναλόγως του τρόπου που δρουν για να μην δημιουργηθεί ο θρόμβος.

Τα αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα δρουν εναντίον της συσσώρευσης των αιμοπεταλίων και της δημιουργίας του αρχικού μαλακού αιμοπεταλιακού θρόμβου.

Τα αντιπηκτικά φάρμακα δρουν στους παράγοντες της πήξεως με τελικό αποτέλεσμα να μην σχηματιστεί το πλέγμα του ινώδους και ο τελικός στέρεος θρόμβος.

## Το άρθρο καλό είναι να διαβαστεί μαζί με το άρθρο Η ΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ – Η ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ – Η ΘΡΟΜΒΩΣΗ.

ΤΑ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ

ΔΡΟΥΝ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΡΧΙΚΟΥ ΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΟΥ ΘΡΟΜΒΟΥ

Τα Αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα  χρησιμοποιούνται πολύ συχνά σε ανθρώπους με σταθερή (χρόνια) στεφανιαία νόσο, με Οξύ Στεφανιαίο Σύνδρομο (έμφραγμα STEMI και N-STEMI), με ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο (ή παροδικό ισχαιμικό), με αποφρακτική αρτηριοπάθεια των κάτω άκρων, με στένωση των καρωτίδων, μετά από αγγειοπλαστική με τοποθέτηση stent, μετά από Εγχείρηση Bypass κλπ.

Τα Αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα είναι κυρίως η Ασπιρίνη και οι αποκλειστές των P2Y₁₂ υποδοχέων των αιμοπεταλίων (η Κλοπιδογρέλη, η Τικαγκρελόρη, η Πρασουγρέλη, η Κανγκρελόρη και η Τικλοπιδίνη).

Επίσης Αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα  είναι η Cilostazol, το Vorapaxar (Zontivity) και οι ενέσιμοι αναστολείς των υποδοχέων GP IIb/IIIa (η Abciximab, η Eptifibatide και η Tirofiban)

>> ΓΙΑ προγραμματισμένη ΕΓΧΕΙΡΗΣΗ και ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ: Δες στο άρθρο  για τον προεγχειρητικό έλεγχο.

ΤΑ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥΣ

Η ΑΣΠΙΡΙΝΗ

Η Ασπιρίνη αποκλείει μόνιμα το ένζυμο COX-1, οπότε δεν παράγεται Θρομβοξάνη Α2 (TXA2) για την ενεργοποίηση του αντίστοιχου υποδοχέα στην επιφάνεια των αιμοπεταλίων, έτσι μειώνει τη συσσώρευση των αιμοπεταλίων.

Μετά την προσκόλληση των αιμοπεταλίων ενεργοποιείται απελευθέρωση Αραχιδονικού Οξέως (ΑΑ) από μεμβράνες του αιμοπεταλίου στο εσωτερικό του και από αυτό παράγεται TXA2 με τη βοήθεια του ενζύμου COX 1.

[Το Trifluzal (Aflen), που χρησιμοποιείται σε μερικές χώρες, έχει παρόμοιο τρόπο δράσης με την Ασπιρίνη]

[Υπ’ όψιν ότι η Ναπροξένη, που είναι το ασφαλέστερο μη ασπιρινούχο μη κορτικοειδές αντιφλεγμονώδες, δρα προσωρινά στο ίδιο ένζυμο, το COX-1, οπότε και μειώνει προσωρινά τη συσσώρευση των αιμοπεταλίων.

Για να μην ανταγωνίζεται τη δράση της Ασπιρίνης καλύτερα η Ναπροξένη να χορηγείται 2+ ώρες μετά την Ασπιρίνη.]

Η Ασπιρίνη είναι το βασικότερο αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο και χορηγείται σε δόση 100 mg για δευτερογενή πρόληψη κυρίως σε ασθενείς με: Σταθερή Στεφανιαία Νόσο ή μετά από Οξύ Στεφανιαίο Σύνδρομο (έμφραγμα STEMI ή NSTEMI) ή μετά από αγγειοπλαστική με τοποθέτηση stent ή μετά από Εγχείρηση Bypass ή μετά από ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο ή σε αποφρακτική αρτηριοπάθεια των κάτω άκρων ή σε στένωση καρωτίδας.

Προληπτική χορήγηση (πρωτογενής πρόληψη) σε υγιείς με τα μέχρι στιγμής δεδομένα δεν συστήνεται, ούτε σε μη διαβητικούς, ούτε σε διαβητικούς.

[Στους Διαβητικούς μετά από 7.4 χρόνια μειώνει τα σοβαρά καρδιαγγειακά επεισόδια (έμφραγμα, εγκεφαλικό, θάνατος από αυτά) κατά 1.1%  (απόλυτη μείωση) αλλά αυξάνει τις σοβαρές αιμορραγίες κατά 0.9% (απόλυτη αύξηση).]

Επιλεγμένα η Ασπιρίνη (75-100 mg) μπορεί να χορηγηθεί για πρωτογενή πρόληψη σε ορισμένους ανθρώπους που έχουν πάνω από 10%* κίνδυνο καρδιαγγειακών επεισοδίων στη 10ετία και είναι μεταξύ 40 και 60 (70 κατά άλλους) ετών, εφ’ όσον δεν έχουν αυξημένο κίνδυνο αιμορραγίας**.

>> Υπ’ όψιν ότι σε όσους ήδη λαμβάνουν Ασπιρίνη, αυτή ΔΕΝ σταματά να χορηγείται, εκτός και αν είναι αυξημένος ο κίνδυνος τους για αιμορραγία.

[*Ο Κίνδυνος καρδιαγγειακών επεισοδίων στη 10ετία υπολογίζεται με τον Υπολογιστή κινδύνου ASCVD Risk Calculator των AHA/ACC ή τον Υπολογιστή κινδύνου   του ACC: https://tools.acc.org/ASCVD-Risk-Estimator-Plus/#!/calculate/estimate/

** Ο Κίνδυνος σοβαρής αιμορραγίας υπολογίζεται με τον Υπολογιστή κινδύνου  https://www.mdcalc.com/calc/807/has-bled-score-major-bleeding-risk]

Προληπτικά χορηγείται Ασπιρίνη 81 mg από τη 12^η εβδομάδα ως τον τοκετό, σε εγκύους με αυξημένο κίνδυνο προεκλαμψίας (π.χ. με προϋπάρχουσα υπέρταση).

# Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάζεται συγχορήγηση της Ασπιρίνης με άλλο αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο, οπότε ο συνδυασμός ονομάζεται διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία. Αυτή αναφέρεται στο αντίστοιχο άρθρο της ιστοσελίδας.

# Η τριπλή αντιθρομβωτική θεραπεία (ΤΑΤ) σε όσους έχουν Κολπική Μαρμαρυγή, δηλαδή με NOAC (ή Sintrom) + Ασπιρίνη + Κλοπιδογρέλη, αναφέρεται στο αντίστοιχο άρθρο της ιστοσελίδας

ΟΙ ΑΝΑΣΤΟΛΕΙΣ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ P2Y₁₂ (ΑDP)

Τους υποδοχείς P2Y₁₂ (ΑDP) αποκλείουν μόνιμα τα αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα Κλοπιδογρέλη, Πρασουγρέλη και Τικλοπιδίνη, ενώ η Τικαγκρελόρη και η Κανγκρελόρη (IV Kengrexal) τους αποκλείουν αναστρέψιμα.

Αυτοί χρησιμοποιούνται μαζί με την Ασπιρίνη σε περιπτώσεις όπου χρειαζόμαστε ενισχυμένη αντιθρομβωτική δράση, όπως σε οξύ στεφανιαίο σύνδρομο ή σε τοποθέτηση DE Stent κλπ.

Η CLOPIDOGREL Κλοπιδογρέλη  (π.χ. Plavix),  είναι προ-φάρμακο, δηλαδή δεν δρα στην μορφή που την δίνουμε, αλλά μετατρέπεται στο ήπαρ, μετά από διπλή οξείδωση της, κυρίως από το ένζυμο CYP2C19, του κυτοχρώματος Ρ450, στο ενεργό φάρμακο – μεταβολίτη της και είναι αυτός που αναστέλλει μόνιμα τους υποδοχείς ADP των αιμοπεταλίων.

Όμως έχει παρατηρηθεί ότι περίπου στο 25-30% των ανθρώπων η Κλοπιδογρέλη έχει μειωμένη δράση, οπότε το φαινόμενο το ονομάζουμε αντίσταση στην Κλοπιδογρέλη.

[Αυτό οφείλεται σε διάφορες μεταλλάξεις που δημιουργούν μείωση της δράσης του γονιδίου CYP2C19 (που παράγει το ένζυμο CYP2C19), με συχνότερο το γονίδιο CYP2C19*2 και το γονίδιο CYP2C19*3.

Περίπου στο 3% του πληθυσμού υπάρχει μετάλλαξη και στα 2 γονίδια (2*/2*    2*/3*     3*/3*), ένα από κάθε γονιό, οπότε τότε είναι πολύ μειωμένη η αντιαιμοπεταλιακή δράση της Κλοπιδογρέλης.

https://www.ahajournals.org/doi/full/10.1161/ATVBAHA.118.311963

Οπότε όταν υπάρχει το γονίδιο CYP2C19*2 ή *3, υπάρχει μείωση της δράσης του ενζύμου CYP 2C19 του κυτοχρώματος, έτσι η Κλοπιδογρέλη μετατρέπεται λίγο ή πολύ λίγο στον ενεργό μεταβολίτη της.]

Στην Ελλάδα το ποσοστό του CYP2C19*2 είναι 14% και στην Κύπρο 21%

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6906321/

Επίσης φάρμακα που αποκλείουν το ένζυμο CYP 2C19, όπως τα γαστροπροστατευτικά  Ομεπραζόλη (π.χ. Losec) και Εσομεπραζόλη (π.χ. Nexium) μειώνουν τη μετατροπή της Κλοπιδογρέλης στους ενεργούς μεταβολίτες της, οπότε καλύτερα να αποφεύγονται μαζί με την Κλοπιδογρέλη (ελαττώνουν κατά 20% τη μείωση της συσσώρευσης των αιμοπεταλίων).

Η Κλοπιδογρέλη χορηγείται σε δόση 75 mg/ημέρα σε ορισμένες περιπτώσεις διπλής αντιαιμοπεταλιακής θεραπείας και επίσης μόνη της σε σταθερή χρόνια στεφανιαία νόσο και άλλες παθήσεις αν δεν είναι ανεκτή η Ασπιρίνη.

Πάντως παρόλο που αυτή έχει λιγότερη αντιαιμοπεταλιακή δράση από την Τικαγρελόρη, σε ασθενείς με αποφρακτική αρτηριοπάθεια των κάτω άκρων, παρουσιάζει παρόμοιο κλινικό όφελος με αυτήν.

Από τη μέρα της διακοπής της Κλοπιδογρέλης χρειάζονται 7.5 μέρες μέχρι να σταματήσει η δράση της.

Η PRASUGREL Πρασουγρέλη (Efient)  είναι και αυτή προφάρμακο, υφίσταται όμως μια μόνο οξείδωση στο κυτόχρωμα Ρ450 πριν να αποκλείσει τον υποδοχέα ADP.

Η Πρασουγρέλη χορηγείται στην περίπτωση εμφράγματος που υποβάλλεται σε αγγειοπλαστική (παρουσιάζει ταχεία και ισχυρή αντιαιμοπεταλιακή δράση), όμως προκαλεί και περισσότερες αιμορραγίες από την Κλοπιδογρέλη.

Γι’ αυτό η Πρασουγρέλη απαγορεύεται αν υπάρχει ιστορικό εγκεφαλικού ή παροδικού ισχαιμικού εγκεφαλικού επεισοδίου.

Αυτή χορηγείται σε δόση 10 mg/ημέρα. Σε όσους είναι >75 ετών ή < από 60 κιλά ή δεν χορηγείται ή χορηγείται με μεγάλη προσοχή και σε δόση  5 mg/ημέρα.

Από τη μέρα της διακοπής της Πρασουγρέλης χρειάζονται 8.5 μέρες μέχρι να σταματήσει η δράση της.

Η TICAGRELOR Τικαγρελόρη (Brilique), δεν χρειάζεται καμία μετατροπή για να δράσει κατά της συσσώρευσης των αιμοπεταλίων (μέσω αποκλεισμού του υποδοχέα P2Y₁₂ ή ADP).

Αυτή είναι ισχυρότερη και ταχύτερης δράσης από την Κλοπιδογρέλη, οπότε μειώνει περισσότερο από αυτήν τα ισχαιμικά επεισόδια σε οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου, άσχετα από την διενέργεια ή μη αγγειοπλαστικής.

Η δόση της είναι 90 mg χ 2 φορές τη μέρα, αν όμως αποφασιστεί παράταση της διπλής αντιαιμοπεταλιακής θεραπείας χορηγείται σε μικρότερη δόση 60  mg χ 2 φορές τη μέρα.

Η Τικαγρελόρη μπορεί να προκαλέσει περισσότερες αιμορραγίες από την Κλοπιδογρέλη και μερικές φορές δύσπνοια συνήθως ήπια και μάλλον παροδική, με άγνωστο μηχανισμό.

Επίσης αυτή μπορεί να προκαλέσει βραδυαρρυθμίες λόγω μείωσης του αυτοματισμού του φλεβόκομβου και μείωση της αγωγής στον κολποκοιλιακό κόμβο. Δεν πρέπει να χορηγείται σε 2ου βαθμού κολποκοιλιακό αποκλεισμό.

Λόγω των 3 πιο πάνω παρενεργειών της (αιμορραγία, δύσπνοια, βραδυαρρυθμίες), την διακόπτει περίπου το 20% μακροχρόνια. https://www.onlinejacc.org/content/73/19/2454

Επίσης χρειάζεται προσοχή αν συγχορηγούνται φάρμακα που αναστέλλουν ή αυξάνουν ισχυρά τη δράση του ενζύμου CYP3 λόγω του ότι η Τικαγρελόρη μεταβολίζεται – εξουδετερώνεται από αυτό.

# Τη δράση της Τικαγρελόρης μειώνουν φάρμακα που αυξάνουν τη δράση του ενζύμου CYP3A4 (inducers): rifampin, dexamethasone, phenytoin, phenobarbital, carbamazepine, και το Σπαθόχορτο ή Βαλσαμόχορτο (St John’s wort)

# Τη δράση της Τικαγρελόρης αυξάνουν φάρμακα που αποκλείουν τη δράση του ενζύμου CYP3A4 (inhibitors): ketoconazole, itraconazole, voriconazole, fluconazole, clarithromycin, ritonavir, atazanavir lopinavir, nelfinavir και diltiazem. Έτσι αν παρατηρηθεί αιμορραγία πρέπει να ελεγχθεί μήπως χορηγείται κάποιο από αυτά τα φάρμακα.

# Η συγχορήγηση της Τικαγρελόρης με τις Στατίνες, Σιμβαστατίνη (π.χ. Zocor) και Λοβαστατίνη (π.χ. Mevacor) αυξάνει πολύ τη δραστικότητα τους, οπότε πρέπει να μειωθεί η δόση αυτών των 2 Στατινών.

> Δοκιμάζεται το ανθρώπινο μονοκλωνικό αντίσωμα Βentracimab, που εξουδετερώνει τη δράση της σε περίπτωση τραυματισμού ή ανάγκης διενέργειας επείγουσας εγχείρησης.

Από τη μέρα της διακοπής της Τικαγρελόρης χρειάζονται 5 μέρες μέχρι να σταματήσει η δράση της.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jth.12445

# Υπ’ όψιν ότι η Τικαγρελόρη μετά από 3μηνη συγχορήγηση με Ασπιρίνη σε έμφραγμα και τοποθέτηση stent, μπορεί να χορηγηθεί και μόνη της, σύμφωνα με τις τελευταίες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρίας.

ΑΛΛΑ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ

# Η CILOSTAZOL είναι εκλεκτικός αναστρέψιμος αναστολέας της Φωσφοδιεστεράσης 3 (PDE 3), οπότε προκαλεί αύξηση του ενδοκυττάριου cAMP στα αιμοπετάλια και στις λείες μυϊκές ίνες των αγγείων, με τελικό αποτέλεσμα τη μείωση της δημιουργίας αιμοπεταλιακών θρόμβων, την αγγειοδιαστολή των αρτηριών και τη βελτίωση της λειτουργίας του ενδοθηλίου.

Η Cilostazol είναι αποτελεσματική για βελτίωση των συμπτωμάτων σε διαλείπουσα χωλότητα (οδηγία τύπου Ι). Η δόση της είναι 100 mg 2 φορές τη μέρα.

Η Cilostazol  αντενδείκνυται αν συνυπάρχει Καρδιακή Ανεπάρκεια.

Όμως λόγω παρενεργειών της (π.χ. κεφαλαλγία, διάρροια, ζάλη, αίσθημα παλμών) το 20% όσων την λαμβάνουν τη διακόπτει στο πρώτο 3μηνο.

Το γαστροπροστατευτικό  Ομεπραζόλη (π.χ. Losec) δεν πρέπει να συγχορηγείται με τη Cilostazol γιατί αυξάνει τον κίνδυνο αιμορραγίας από αυτήν.

# H Διπυραδαμόλη (Persantin) (75 mg/ημέρα) δρα κυρίως σαν αναστολέας της Φωσφοδιεστεράσης 5 (PDE 5) των αιμοπεταλίων και συνεπώς τη συσσώρευση τους.

Αυτή ίσως μπορεί να χρησιμοποιηθεί για δευτερογενή πρόληψη (να μην συμβεί ξανά) ισχαιμικoύ εγκεφαλικού μαζί με Ασπιρίνη.

# Το Vorapaxar (Zontivity) είναι αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο ανταγωνιστής των υποδοχέων PAR-1 (ανταγωνιστής του υποδοχέα της Θρομβίνης).

Το Vorapaxar δυστυχώς έχει μελετηθεί σε συγχορήγηση με Ασπιρίνη ή/και Κλοπιδογρέλη όπου έδειξε μείωση των καρδιαγγειακών θανάτων σε ασθενείς μετά από έμφραγμα, αλλά με αύξηση των μέτριων – βαρειών αιμορραγιών.

Έτσι χρειάζονται νέες μελέτες για φανεί αν πράγματι έχει θέση στην φαρέτρα μας.

Πάντως στις τελευταίες (2020) οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρίας για το έμφραγμα NSTEMI, το Vorapaxar δεν αναφέρεται καθόλου.

https://www.acc.org/latest-in-cardiology/articles/2016/05/18/13/58/vorapaxar

# Η Abciximab, η Eptifibatide και η Tirofiban είναι ενέσιμοι αναστολείς των υποδοχέων GP IIb/IIIa.

Σήμερα που υπάρχουν η Τicagrelor και η Ρrasugrel (ισχυρά και με ταχύτατη δράση),  οι αναστολείς των υποδοχέων GP IIb/IIIa μπορούν να χρησιμοποιηθούν (οδηγία ΙΙα) για διάσωση κατά – μετά αγγειοπλαστική σε περιπτώσεις επαναθρόμβωσης με μείωση της ροής του αίματος.

https://academic.oup.com/eurheartj/article/41/3/407/5556137

# Eπίσης δοκιμάζεται ένας ανταγωνιστής του υποδοχέα GPVI που εμποδίζει τη προσκόλληση (adhesion) των αιμοπεταλίων στο κολλαγόνο, το Revacept. Αυτό θεωρητικά θα έχει μειωμένο κίνδυνο αιμορραγιών, αλλά ζητούμενο είναι η αποτελεσματικότητα του.

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ

ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ

Σε ΣΤΑΘΕΡΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΝΟΣΟ (χωρίς έμφραγμα το προηγούμενο 12μηνο):

Χωρίς αγγειοπλαστική: Χορηγείται μόνο Ασπιρίνη.

Που έγινε εγχείρηση bypass: Χορηγείται μόνο Ασπιρίνη.

Σε ΟΞΥ ΕΜΦΡΑΓΜΑ

Όταν υπάρχει οξύ στεφανιαίο σύνδρομο, δηλαδή έμφραγμα (με ή χωρίς αγγειοπλαστική) ή όταν τοποθετηθεί Stent σε σταθερή στεφανιαία νόσο, δεν είναι αρκετή μόνο η αντιαιμοπεταλιακή δράση της Ασπιρίνης.

Έτσι χρειαζόμαστε και άλλο αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο (διπλή αντιαιμοπεταλιακή αγωγή) που να δρα εμποδίζοντας πάλι την συγκόλληση των αιμοπεταλίων αλλά με διαφορετικό τρόπο από αυτόν της Ασπιρίνης, οπότε συγχορηγείται αναστολέας των υποδοχέων P2Y₁₂ (ΑDP).

# Η διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία στη στεφανιαία νόσο αναφέρεται στο αντίστοιχο άρθρο της ιστοσελίδας.

ΙΣΧΑΙΜΙΚΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ

Σε οξύ ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο συνιστάται χορήγηση Ασπιρίνης εντός 24 ως 48 ωρών. Αν έχει προηγηθεί χορήγηση θρομβολυτικής θεραπείας (tPA), αναβάλλεται η Ασπιρίνη για 24 ώρες.

Σε ασθενή με ΜΗ καρδιοεμβολικό (και χωρίς ενδοκράνια στένωση) ελαφρύ ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο (NIHSS score <4) ή υψηλού κινδύνου παροδικό εγκεφαλικό επεισόδιο – ΤΙΑ (ABCD2 score > 3) ξεκινά άμεσα διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία (ιδανικά στις πρώτες 12-24 ώρες / ανεκτά στις πρώτες 7 μέρες) για 21 ως 90 μέρες, και μετά χορηγείται μακροχρόνια μόνο Ασπιρίνη ή Κλοπιδογρέλη.

https://www.mdcalc.com/abcd2-score-tia

https://www.mdcalc.com/nih-stroke-scale-score-nihss

Η διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία αποτελείται από Ασπιρίνη 50 to 325 mg ημερησίως και Κλοπιδογρέλη 75 mg ημερησίως (ή συνδυασμός Ασπιρίνης 25 mg και Διπυριδαμόλης 200 mg, δυο φορές ημερησίως).

[Με οδηγία IIb: Χορηγείται άμεσα (εντός 24 ωρών) Ασπιρίνη και Τικαγρελόρη σε ασθενή με ΜΗ καρδιοεμβολικό ελαφρύ ή μέτριο ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο (NIHSS score <6) ή υψηλού κινδύνου παροδικό εγκεφαλικό επεισόδιο (ABCD2 score > 5) για 30 μέρες, και μετά χορηγείται μακροχρόνια μόνο Ασπιρίνη ή Κλοπιδογρέλη]

Η αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία ισχαιμικού εγκεφαλικού επεισοδίου από αθηρωμάτωση ενδοκράνιας μεγάλης αρτηρίας αναφέρεται στο άρθρο για το εγκεφαλικό επεισόδιο.

https://www.ahajournals.org/doi/pdf/10.1161/STR.0000000000000375

https://www.onlinejacc.org/content/75/15/1804

https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/STR.0000000000000211

# Για εμβολικό ισχαιμικό εγκεφαλικό από κολπική μαρμαρυγή, ισχύουν όσα αναφέρονται στο αντίστοιχο άρθρο.

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΡΤΗΡΙΟΠΑΘΕΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΩ ΑΚΡΩΝ (PAD) ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ

# Σε συμπτωματική αποφρακτική αρτηριοπάθεια των κάτω άκρων (ΡΑD) χορηγείται Ασπιρίνη (75 ως 325 mg) ή Κλοπιδογρέλη 75 mg (οδηγία τύπου Ι).

# Σε ασυμπτωματική ΡΑD με ΑΒΙ < 0.9 (οδηγία τύπου ΙΙα) χορηγείται Ασπιρίνη ή Κλοπιδογρέλη σύμφωνα με τις Αμερικανικές Οδηγίες.

[Στην PAD, η Ασπιρίνη χορηγείται για να μειωθεί η πιθανότητα ξαφνικής απόφραξης της αρτηρίας του κάτω άκρου και ταυτόχρονα η πιθανότητα εμφράγματος και εγκεφαλικού.]

https://www.ahajournals.org/doi/pdf/10.1161/CIR.0000000000000470

Όμως στις Ευρωπαϊκές οδηγίες δεν συνιστάται η χορήγηση αντιαιμοπεταλιακού φαρμάκου σε ασυμπτωματική ΡΑD.

https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/9/763/4095038#117576911

# Η Cilostazol είναι αποτελεσματική για βελτίωση των συμπτωμάτων σε διαλείπουσα χωλότητα (οδηγία τύπου Ι). Η δόση της είναι 100 mg 2 φορές τη μέρα.

Η διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία με Ασπιρίνη + Κλοπιδογρέλη μπορεί να είναι λογική (οδηγία τύπου ΙΙβ) μετά από επέμβαση επαναιμάτωσης του κάτω άκρου.

Το όφελος από την προσθήκη Vorapaxar σε υφιστάμενη αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία είναι αβέβαιο (οδηγία τύπου ΙΙβ)

# Αν υπήρξε έμφραγμα (< 3 έτη) μπορεί να συγχορηγηθεί μικρή δόση Ασπιρίνης με Τικαγρελόρη.

 ΣΤΕΝΩΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΚΑΙ ΑΝΤΙΑΙΜΟΠΕΤΑΛΙΑΚΑ

Σε συμπτωματική ή ασυμπτωματική στένωση καρωτίδας (με στένωση > 50%) χορηγείται Ασπιρίνη. Αν υπάρχει δυσανεξία σ’ αυτήν χορηγείται Κλοπιδογρέλη. Η ίδια τακτική ακολουθείται και μετά από ενδαρτηρεκτομή (CEA) για 1 χρόνο τουλάχιστον.

Μετά από τοποθέτηση stent (CAS) χορηγείται διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία με Ασπιρίνη και Κλοπιδογρέλη για 1 μήνα και στη συνέχεια Ασπιρίνη ή Κλοπιδογρέλη για 11 τουλάχιστον μήνες.

[Αυτή μπορεί να παραταθεί σε περίπτωση ύπαρξης εμφράγματος του τελευταίου 12μήνου και χαμηλού κινδύνου αιμορραγίας]

Σε περίπτωση ελαφρού ισχαιμικού εγκεφαλικού ή παροδικού εγκεφαλικού (ΤΙΑ) μπορεί να χορηγηθεί διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία στο πρώτο 24ωρο και για 1 μήνα.

https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/9/763/4095038#117576911

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://academic.oup.com/eurheartj/article/41/3/407/5556137#199808833

https://academic.oup.com/eurheartj/advance-article/doi/10.1093/eurheartj/ehaa575/5898842#207818666

https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/2/119/4095042#107689933

https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/9/763/4095038#117576911

https://academic.oup.com/eurheartj/article/40/2/87/5079120

https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/3/213/4095043#108531416

Ενημερώθηκε στις 4/8/2024

Η στένωση της έσω καρωτίδας, από αθηροσκληρωτική πλάκα, ευθύνεται περίπου για το 12% των ισχαιμικών εγκεφαλικών επεισοδίων. 

Η πλάκα μπορεί να είναι σταθερή και ασυμπτωματική ή μπορεί να γίνει πηγή εμβόλων προς την πρόσθια και μέση εγκεφαλική αρτηρία ή και προς μικρότερες αρτηρίες.

Τα έμβολα μπορεί να είναι θρόμβοι που δημιουργούνται στην επιφάνεια της ή και κομμάτια της πλάκας που αποσπώνται από αυτήν.

Η πιθανότητα η πλάκα να γίνει πηγή εμβόλου που να προκαλέσει εμβολικό ισχαιμικό εγκεφαλικό ήταν 1 με 2% τον χρόνο.

Όμως με την σημερινή φαρμακευτική θεραπεία (που κατεβάζει την LDL κάτω από 70 mg/dL και με την προσθήκη ασπιρίνης) η επίπτωση ισχαιμικού εγκεφαλικού κατέβηκε περίπου στο 0.8% ανά έτος.

Η αθηροσκληρωτική πλάκα συνήθως δημιουργείται στην αρχή της έσω καρωτίδας και στο διχασμό της κοινής καρωτίδας.

Αυτή δημιουργείται από τους ίδιους παράγοντες κινδύνου που ευθύνονται και για την στεφανιαία νόσο, δηλαδή το κάπνισμα, την υπέρταση, τον σ. διαβήτη, την υπερχοληστεριναιμία, την κληρονομικότητα, τη μεγάλη ηλικία, το αντρικό φύλο, κλπ.

Στένωση της έσω καρωτίδας, σε ποσοστό πάνω από 50% της διαμέτρου του αυλού, παρατηρείται περίπου στο 7.5% των αντρών και στο 5% των γυναικών, άνω των 65 ετών. Σε μικρά ποσοστά παρατηρείται και σε μικρότερες ηλικίες. Παρατηρείται επίσης περίπου στο 20% όσων έχουν στεφανιαία νόσο και περίπου στο 35% όσων έχουν αποφρακτική αρτηριοπάθεια των κάτω άκρων.

Ένα μικρό μόνο ποσοστό από όσους παρουσιάζουν ασυμπτωματική στένωση της έσω καρωτίδας, ίσως το 15%, θα χρειαστεί να υποβληθεί σε εγχείρηση αφαίρεσης της αθηροσκληρωτικής πλάκας (ενδαρτηρεκτομή) και ίσως ένα ελάχιστο ποσοστό θα υποβληθεί σε διαδερμική τοποθέτηση stent.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της ασυμπτωματικής στένωσης με ενδαρτηρεκτομή, βρέθηκε να προσφέρει καθαρό όφελος περίπου 4.5 εγκεφαλικών ανά 100, σε βάθος 10ετίας εφ’ όσον χρησιμοποιηθούν άριστοι αγγειοχειρούργοι (μελέτη ACST).

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ

Η αριστερή κοινή καρωτίδα εκφύεται από το αορτικό τόξο, η δε δεξιά από την ανώνυμο αρτηρία που εκφύεται από το αορτικό τόξο.

Η κοινές καρωτίδες χωρίζονται σε έξω και έσω καρωτίδες. Οι έξω καρωτίδες χορηγούν αίμα στο πρόσωπο και το έξω μέρος του κεφαλιού και οι έσω καρωτίδες είναι οι κύριες αρτηρίες που τροφοδοτούν τον εγκέφαλο με αίμα βοηθούμενες από τις σπονδυλικές αρτηρίες.

Οι έσω καρωτίδες, αφού από το λαιμό μπουν στο κρανίο, καταλήγουν στους τελικούς κλάδους τους που είναι οι πρόσθιες και οι μέσες εγκεφαλικές αρτηρίες και σε άλλους κλάδους τους που ενώνονται με τις σπονδυλικές αρτηρίες σε ένα κοινό δίκτυο αρτηριών που λέγεται αρτηριακός κύκλος του Willis.

The brain is supplied by: Two internal carotid arteries. Two vertebral arteries. They lie within subarachnoid space. Their branches anastomose on inferior surface of brain to form Circle of Willis.

Έτσι ακόμη και να στενέψουν ή ακόμη και αν αποφραχθούν οι έσω καρωτίδες, το αίμα μπορεί να πάει στις πρόσθιες και στις μέσες εγκεφαλικές αρτηρίες από τις σπονδυλικές αρτηρίες, μέσω του κύκλου του Willis.

Όταν μιλούμε για στένωση της έσω καρωτίδας, εννοούμε το τμήμα πριν την είσοδο της στο κρανίο.

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ

Η παρακολούθηση γίνεται ανά 6 ή 12 μήνες, αναλόγως της βαρύτητας της στένωσης, και της σύστασης της στενωτικής πλάκας κ.λ.π., με Duplex υπερηχογράφημα αρτηριών, από εξειδικευμένο γιατρό όταν η στένωση είναι μεγαλύτερη από 50%.

Αν προγραμματίζεται εγχείρηση ή τοποθέτηση stent, η στένωση ελέγχεται με αγγειογραφία ή αγγειογραφία αξονικού τομογράφου (CTΑ) ή αγγειογραφία μαγνητικού συντονισμού (MRΑ).

Ο γενικός έλεγχος του πληθυσμού δεν συνιστάται, εκτός και αν υπάρχει στεφανιαία νόσος ή αποφρακτική αρτηριοπάθεια κάτω άκρων ή πολλοί παράγοντες κινδύνου σε ηλικίες άνω των 65 ετών.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Με τη σύγχρονη φαρμακευτική θεραπεία, σε ασυμπτωματική στένωση μέχρι 79%, η ετήσια επίπτωση ισχαιμικού ή παροδικού εγκεφαλικού κατέβηκε στο 0.8% όταν η LDL ήταν κάτω από 70 mg/dL.

Όλοι όσοι παρουσιάζουν ασυμπτωματική στένωση της καρωτίδας, για να μειωθεί ο κίνδυνος τους για ισχαιμικό εγκεφαλικό πρέπει να λαμβάνουν 1) Ασπιρίνη 100 mg ημερησίως και 2) Στατίνη με στόχο η LDL να μειωθεί κάτω από 70 mg/dL.

Διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία συνιστάται για 1 μήνα σε όσους υποβλήθηκαν σε αγγειοπλαστική με stent (CAS). [Αυτή μπορεί να παραταθεί σε περίπτωση ύπαρξης εμφράγματος του τελευταίου 12μήνου και χαμηλού κινδύνου αιμορραγίας]

Σε περίπτωση ελαφρού ισχαιμικού εγκεφαλικού ή παροδικού εγκεφαλικού (TIA) μπορεί να χορηγηθεί διπλή αντιαιμοπεταλιακή θεραπεία στο πρώτο 24ωρο και για 1 μήνα.

https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/9/763/4095038#117576911

Επίσης πρέπει να σταματήσει το κάπνισμα, να μειωθεί η αρτηριακή πίεση κάτω από 140/85 mm Hg, να ρυθμιστεί ο σ.διαβήτης με την γλυκοζυλιωμένη Hb (Hb A1c) να κυμαίνεται μεταξύ 6.5 και 7%.

Η ΕΝΔΑΡΤΗΡΕΚΤΟΜΗ

Το όφελος από την ενδαρτηρεκτομή, συγκριτικά με τη φαρμακευτική θεραπεία (σχετική μείωση περίπου κατά 50% και απόλυτη μείωση περίπου 5% των ισχαιμικών εγκεφαλικών στην 5ετία) φάνηκε από δύο παλιές μελέτες που ξεκίνησαν το 1987 η μία (ACAS) και το 1993 η άλλη (ACST).

Όμως τότε δεν υπήρχε η σύγχρονη αγωγή με τις Στατίνες για τη μείωση της LDL χοληστερίνης και επιπλέον είχαν επιλεγεί οι άριστοι αγγειοχειρούργοι.

Οπότε μπαίνει το ερώτημα μήπως δεν υπάρχει το ίδιο όφελος από την εγχείρηση, αν συγκριθεί με το όφελος της σημερινής φαρμακευτικής θεραπείας, λαμβάνοντας υπ’ όψιν και τους κινδύνους της εγχείρησης (περίπου 3% εγκεφαλικά ή θάνατοι στις πρώτες 30 μέρες).

Το όφελος παρατηρείται σε όσους υποβάλλονται στην εγχείρηση σε ηλικία μικρότερη των 75 ετών (ACST) και αυτό παρατηρείται μετά την διετία από την εγχείρηση.

Επίσης το όφελος παρατηρείται κυρίως στους άντρες, γιατί οι γυναίκες με ασυμπτωματική στένωση καρωτίδας παθαίνουν λιγότερα ισχαιμικά εγκεφαλικά σε βάθος χρόνου με μόνη τη φαρμακευτική θεραπεία και επιπλέον αυτές παρουσιάζουν μεγαλύτερη συχνότητα εγκεφαλικού ή θανάτου στις 30 μέρες μετά από ενδαρτηρεκτομή.

# Στις τελευταίες οδηγίες από την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρία και την Αμερικανική Εταιρία Εγκεφαλικών (AHA/ASA – Guidelines for the Primary Prevention of Stroke. A Statement for Healthcare Professionals) του 2014 αναφέρεται ότι:

*Είναι λογικό (το όφελος είναι μεγαλύτερο του κινδύνου- οδηγία τύπου ΙΙα) να σκεφτεί ο γιατρός το ενδεχόμενο ενδαρτηρεκτομής σε όσους έχουν ασυμπτωματική στένωση 70-99% (60-99% σύμφωνα με τις τελευταίες Ευρωπαϊκές οδηγίες) στην εξωκρανιακή έσω καρωτίδα, με την προϋπόθεση ότι ο εγχειρητικός κίνδυνος (εγκεφαλικού, εμφράγματος και θανάτου στις 30 μέρες) δεν ξεπερνά το 3% (<6% με τις Ευρωπαϊκές οδηγίες). Οδηγία τύπου ΙΙα.

Και συμπληρώνει αμέσως ότι η αποτελεσματικότητα της δεν έχει εκτιμηθεί συγκριτικά με τη σύγχρονη φαρμακευτική θεραπεία.

# Σ’ αυτές δεν αναφέρεται ότι η εγχείρηση διενεργείται μόνο σε άντρες κάτω των 75-79 ετών με προσδόκιμο επιβίωσης πάνω από 5 χρόνια, χωρίς ασταθή καρδιακή πάθηση και σε εξειδικευμένο κέντρο, αλλά νομίζω ότι είναι απαραίτητες προϋποθέσεις βάσει των μεγαλύτερων μελετών.

Θα σκεφτούμε την ενδαρτηρεκτομή σε όσους έχουν σιωπηλά έμφρακτα στην αντίστοιχη περιοχή του εγκεφάλου με την στενωμένη καρωτίδα, σε μαλακή ή εξελκωμένη πλάκα, σε ταχεία αύξηση της στένωσης, σε ανεπαρκή παράπλευρη κυκλοφορία από τις σπονδυλικές αρτηρίες κ.λ.π..

Η ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ STENT ΔΙΑΔΕΡΜΙΚΑ

Αν κάποιος με ασυμπτωματική στένωση της έσω καρωτίδας πρέπει να υποβληθεί σε ενδαρτηρεκτομή αλλά παρουσιάζει περιεγχειρητικό κίνδυνο μεγαλύτερο από 3% (π.χ. σε ηλικία μεγαλύτερη των 80 ετών, σε βαρειές συνυπάρχουσες παθήσεις του ασθενούς ή σε ανατομία στένωσης δύσκολη για την εγχείρηση), μπορεί ενδεχομένως να στραφεί προς την τοποθέτηση του stent.

Σύγκριση τοποθέτησης stent με τη σύγχρονη φαρμακευτική θεραπεία δεν έχει γίνει, αλλά συγκρίθηκε η τοποθέτηση του με την εγχείρηση, όπου βρέθηκε να υπερέχει η εγχείρηση, τόσο στις επιπλοκές των 30 ημερών, όσο και στη μείωση των ισχαιμικών εγκεφαλικών μετά τον 1^ο χρόνο σύγκρισης.

Στις τελευταίες οδηγίες από την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρία και την Αμερικανική Εταιρία Εγκεφαλικών, όσον αφορά την τοποθέτηση stent, αναφέρεται ότι:

* Ίσως πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν η τοποθέτηση stent (το όφελος είναι ίσο με την πιθανή ζημιά- οδηγία τύπου ΙΙβ) σε πολύ λίγους ασυμπτωματικούς με αγγειογραφική στένωση πάνω από 60% (ή με στένωση πάνω από 70% με υπερηχογραφία, εκτελεσμένη από ικανό διαγνώστη).

Και συμπληρώνει αμέσως και γι’ αυτήν, ότι η αποτελεσματικότητα της δεν έχει εκτιμηθεί συγκριτικά με τη σύγχρονη φαρμακευτική θεραπεία.

Εννοείται ότι και μετά την ενδαρτηρεκτομή ή την τοποθέτηση stent, συνεχίζεται η ίδια εντατική φαρμακευτική θεραπεία.

OI ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ

# Στις τελευταίες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρίας, το 2017:

Α) Όσον αφορά την τοποθέτηση stent:

i) Για τους ασυμπτωματικούς, το όφελος είναι ελάχιστα μεγαλύτερο από τη ζημιά  (οδηγία τύπου ΙΙβ).

ii) Για τους συμπτωματικούς (εγκεφαλικό το τελευταίο 6μηνο):

1) Σε στένωση 50%-69%, ισχύει το ίδιο (οδηγία τύπου ΙΙβ).  

2) Σε στένωση 70%-99%,  η τοποθέτηση stent μπορεί να διενεργηθεί (οδηγία ΙΙα) σε: Ηλικία > 80, σε σημαντική καρδιοπάθεια, σε βαριά πνευμονοπάθεια, σε επαναστένωση μετά εγχείρηση, σε ύπαρξη προηγούμενης μεγάλης εγχείρησης ή ακτινοβολίας στο λαιμό, σε πλήρη απόφραξη της άλλης έσω καρωτίδας κλπ. (αυξημένος κίνδυνος εμφράγματος και εγκεφαλικού στις 30 μέρες).

Β) Όσον αφορά την ενδαρτηρεκτομή:

i) Για τους ασυμπτωματικούς με στένωση 60%-99%, αυτή μπορεί να διενεργηθεί (οδηγία τύπου ΙΙα), εφ’ όσον η ανατομία είναι κατάλληλη, το προσδόκιμο ζωής είναι > 5 χρόνια και αν αναμένεται αυξημένος κίνδυνος εγκεφαλικού με τη φαρμακευτική θεραπεία μόνη της.

ii) Για τους συμπτωματικούς:

1) Σε στένωση 70% ως 99%, συνιστάται (οδηγία τύπου Ι).

2) Σε όσους έχουν στένωση μεταξύ 50 και 69%, μπορεί να διενεργηθεί (οδηγία τύπου ΙΙα).

BMT = η Καλύτερη Φαρμακευτική Θεραπεία /// CAS = carotid artery stenting (Τοποθέτηση STENT)/// CEA = carotid endarterectomy (Χειρουργική Ενδαρτηρεκτομή)

Οι τελευταίες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Αγγειοχειρουργικής Εταιρίας  (2023)

https://www.ejves.com/article/S1078-5884(22)00237-4/fulltext

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

>> H μελέτη SPACE-2 έδειξε ότι στην 5ετία η φαρμακευτική θεραπεία μόνη της είναι ισοδύναμη τόσο με την εγχείρηση όσο και με την τοποθέτηση stent σε ασυμπτωματικούς με μέτρια και βαρειά στένωση καρωτίδας. (Η μελέτη ήταν πολυκεντρική τυχαιοποιημένη με 513 ασθενείς)

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36115360/

# Μια άλλη μελέτη, η CREST-2 Registry, από τις ΗΠΑ, έδειξε ότι με τέλειες σημερινές προϋποθέσεις (π.χ. άριστος γιατρός), με την τοποθέτηση stent σε ασυμπτωματικούς με στένωση >70%, κάτω των 80 ετών και σε αυξημένο κίνδυνο για ενδαρτηρεκτομή, παρουσιάστηκαν στις 30 μέρες: 1% εγκεφαλικά, 0.35% θάνατοι και 0.17% εμφράγματα.

[Οι αντίστοιχες τιμές για τους συμπωματικούς (εγκεφαλικό στους προηγούμενους 6 μήνες) και στένωση >50%, ήταν: 2.4% εγκεφαλικά, 0.42% θάνατοι και 0.2% εμφράγματα.]

http://www.onlinejacc.org/content/74/25/3071

Πέρα από το βαθμό της στένωσης, υπάρχουν και άλλα ευρήματα που δείχνουν τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου από μια αθηρωματική πλάκα στην καρωτίδα. Αυτά είναι η νεοαγγείωση, η πλάκα χωρίς ηχώ από το εσωτερικό της (echolucency) και η ύπαρξη νεκρωτικού, πλούσιου σε λίπος πυρήνα.

https://jamanetwork.com/journals/jamaneurology/article-abstract/2769015

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ

Αρχίζει σιγά, σιγά να ξεκαθαρίζει το τοπίο για το τι πρέπει να κάνουμε σε περίπτωση ασυμπτωματικής στένωσης της έσω καρωτίδας.

Η λήψη Στατίνης και Ασπιρίνης θεωρείται σωτήρια και σχεδόν μόνο αυτά τα φάρμακα φτάνουν για τους περισσότερους που έχουν ασυμπτωματική στένωση της έσω καρωτίδας. Η ενδαρτηρεκτομή θα χρειαστεί σε λίγους και η τοποθέτηση stent θα χρειαστεί σε ελάχιστους.

Για να απαντηθεί πάντως τελεσίδικα το ερώτημα ποια από τις 3 θεραπευτικές μεθόδους είναι καλύτερη και για ποιόν άνθρωπο, με τις σημερινές πάντα προόδους της ιατρικής, διεξάγεται τώρα η μελέτη CREST-2.

Καλύτερα πάντως είναι να προλαμβάνουμε μια πάθηση, σαν την στένωση της έσω καρωτίδας, με ορισμένες αλλαγές στην ζωή μας, όπως να μην καπνίζουμε, να τρώμε υγιεινά χωρίς ζωικά λίπη, να περπατούμε πολύ, να μην έχουμε αυξημένο σωματικό βάρος, να ελαχιστοποιήσουμε τη λήψη του αλατιού και να περιοριστούμε σε πολύ λίγο το αλκοόλ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• https://academic.oup.com/eurheartj/article-lookup/doi/10.1093/eurheartj/ehx095
• http://stroke.ahajournals.org/content/early/2014/10/28/STR.0000000000000046.full.pdf
• http://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(10)61197-X.pdf
• http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/ehj/32/22/2851.full.pdf
• http://content.onlinejacc.org/article.aspx?articleid=2198809&resultClick=24
• http://www.thesurgeon.net/article/S1479-666X(14)00104-8/fulltext
• http://content.onlinejacc.org/article.aspx?articleid=2199422&resultClick=3
• http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/36/1/13
• http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4504641/
• http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26346006

Journal of the American College of Cardiology, Uncorrected proof. doi:10.1016/j.jacc.2014.12.045

Ενημερώθηκε στις 27/12/2017

Ο καθαρός αέρας είναι βασική προϋπόθεση για την καλή υγεία. Δυστυχώς όμως η μόλυνση της ατμόσφαιρας συνεχίζει να υπάρχει και να προκαλεί σοβαρές βλάβες στην υγεία μας.

Μειώνοντας τα επίπεδα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης μειώνονται οι καρδιαγγειακές παθήσεις (Υπέρταση, Στεφανιαία Νόσος, Ισχαιμικά Εγκεφαλικά), ο καρκίνος του πνεύμονα, επίσης οι χρόνιες και οι οξείες παθήσεις του πνεύμονα συμπεριλαμβανομένου του βρογχικού άσθματος και της αναπνευστικής πνευμονοπάθειας και ο Σ. Διαβήτης.

Στο σχεδιάγραμμα φαίνεται η διευρυμένη σχετική αύξηση του κινδύνου θανάτου (HR) ανά συγκέντρωση ΡΜ 2.5 (LRIs = Λοιμώξεις Κατωτέρου Αναπνευστικού / IHD = Στεφανιαία Νόσος / lung cancer = Καρκίνος Πνεύμονα / stroke = Εγκεφαλικό / COPD = Χρονία Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια)

https://www.pnas.org/content/pnas/115/38/9592.full.pdf

Το 2012 πέθαναν πρόωρα 3.7 εκατομμύρια άνθρωποι στην γη εξ’ αιτίας της εξωτερικής μόλυνσης της ατμόσφαιρας.

Το 2015 πέθαναν πρόωρα 9 εκατομμύρια άνθρωποι στην γη εξ’ αιτίας της μόλυνσης γενικά και κυρίως της μόλυνσης από την ατμόσφαιρα.

Η βλάβη στην υγεία προκαλείται μέσω φλεγμονής, οξειδωτικού στρες, δυσλειτουργίας του ενδοθηλίου, θρομβογένεσης και αρρυθμιογένεσης.

Ο αέρας που αναπνέουμε είναι μολυσμένος εξωτερικά από διάφορες πηγές, αλλά μπορεί να είναι μολυσμένος και εσωτερικά από πηγές μέσα στο σπίτι όπως το τζάκι και η ξυλόσομπα.

Η ρύπανση του εξωτερικού αέρα προέρχεται από χιλιάδες διαφορετικά συστατικά.

Για την υγεία, τα πιο σημαντικά από τα ρυπογόνα είναι τα μικροσωματίδια (PM), το όζον, το διοξείδιο του αζώτου, οι πτητικές οργανικές ενώσεις (όπως το βενζόλιο), το μονοξείδιο του άνθρακα και το διοξείδιο του θείου.

Τα πιο βλαβερά για την υγεία συστατικά του μολυσμένου αέρα είναι κυρίως τα πολύ μικρά μικροσωματίδια.

Τα πολύ μικρά μικροσωματίδια με διάμετρο κάτω από 2.5 μm (PM_2.5) είναι πολύ περισσότερο βλαβερά για την υγεία, από τα μικροσωματίδια που έχουν διάμετρο μεταξύ 2.5 και 10 μm (PM₁₀). Όσα δε έχουν διάμετρο μικρότερη από 0.1 μm (PM_0.1), είναι τα επιβλαβέστερα όλων. Ένα μικρόν (μm) είναι δέκα χιλιάδες φορές μικρότερο από ένα εκατοστό. (Τα PM₁₀ περιέχουν και τα άλλα 2, τα δε PM_2.5 περιέχουν τα PM_0.1).

Γενικά όσο πιο μικρό το σωματίδιο τόσο πιο βαθιά μπαίνει στους πνεύμονες και στο αίμα μας.

Τα PM_2.5 προέρχονται από αυτοκίνητα, από εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρισμού, από καύση άνθρακα, πετρελαίου και ξύλου για θέρμανση. Αυτά μπορεί να μεταφερθούν με τον αέρα περισσότερο από 100 χιλιόμετρα μακριά.

Μπορεί να δει κανείς τις συγκεντρώσεις των PM_2.5 στην ατμόσφαιρα της γης, ανά ώρα, στην διεύθυνση του διαδικτύου http://waqi.info/. Δυστυχώς η Ελλάδα δεν μετρά τα PM_2.5 και έτσι δεν εμφανίζονται στοιχεία για εμάς.

Το όριο τους σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) είναι τα 25 μg/m3. Η τιμή αυτή αφορά μέσο όρο 24ώρου. Για μέσο όρο έτους το όριο είναι τα 10 μg/m3.

Ο κίνδυνος από τα PM_2.5 προέρχεται τόσο από την μακροχρόνια τους όσο και από την βραχυχρόνια εισπνοή τους.

Η βραχυχρόνια εισπνοή τους για λίγες ώρες ως βδομάδες πυροδοτεί- αυξάνει την καρδιακή νοσηρότητα και θνητότητα, τα αγγειακά εγκεφαλικά, τις αρρυθμίες, την καρδιακή ανεπάρκεια και την αναπνευστική νοσηρότητα και θνητότητα.

Όσον αφορά την βραχυχρόνια εισπνοή τους, μια μελέτη του 2014, δημοσιευμένη στο περιοδικό Thorax που αφορούσε δεδομένα από όλη την γη, έδειξε ότι σε ημέρες που ήταν αυξημένη η συγκέντρωση των PM_2.5, αυξάνονταν και οι θάνατοι κυρίως από αναπνευστικά αίτια. Για κάθε 10 μg/m3 αύξησης των PM_2.5 αυξανόταν κατά 1% η γενική θνητότητα και κατά 1.5% η αναπνευστική θνητότητα.

http://thorax.bmj.com/content/69/7/660.full.pdf+html

Μια νέα μελέτη δείχνει ότι κάθε 10 μg/m³  αύξησης των PM_2.5 προκαλεί στατιστικά σημαντική απόλυτη αύξηση των θανάτων κατά 1.42 ανά εκατομμύριο ανθρώπων ανά ημέρα, ακόμη και σε τιμές που η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας θεωρεί ανεκτές- κάτω από όριο των 25 μg/m³.

https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/2667069?redirect=true

Όσον αφορά την μακροχρόνια δράση τους, γνωρίζουμε ότι η μακροχρόνια εισπνοή των PM_2.5 αυξάνει την θνητότητα. Ειδικότερα η θνητότητα είναι αυξημένη από καρδιαγγειακές αιτίες και ιδίως από στεφανιαία νόσο. Σχεδόν 1 στους 5 θανάτους από στεφανιαία νόσο, στις Η.Π.Α., σχετίζεται με αύξηση των PM_2.5.

Αν τηρούσαμε τις οδηγίες του ΠΟΥ ότι ο ετήσιος μέσος όρος των PM_2.5 δεν πρέπει να ξεπερνά το όριο των 10 μg/m3, το όφελος θα ήταν σχεδόν 2 χρόνια παράταση της ζωής στους ανθρώπους ηλικίας 30 ετών.

Σε μια πρόσφατη (Σεπτέμβριος 2015) μελέτη από τις Η.Π.Α., δημοσιευμένη στο περιοδικό Environmental Health Perspectives, φαίνεται ότι για κάθε 10 µg/m3 αύξηση των PM2.5 στην ατμόσφαιρα, αυξάνεται περίπου κατά 10% η καρδιαγγειακή θνητότητα, κατά 3% η θνητότητα από όλες τις αιτίες (αφαιρουμένων των ατυχημάτων) και κατά 27% η θνητότητα από τους πνεύμονες σε όσους δεν κάπνισαν ποτέ. Σ’ αυτήν μελετήθηκαν 517.000 άνθρωποι 50 ως 71 ετών, από το 2000 ως το 2009

http://ehp.niehs.nih.gov/wp-content/uploads/advpub/2015/9/ehp.1509676.acco.pdf

Τα PM_2.5 υπολογίζεται ότι ευθύνονται για το 9.4% των θανάτων από στεφανιαία νόσο παγκοσμίως.

Η σύσταση των PM_2.5 είναι διαφορετική ανάλογα με την πηγή προέλευσης τους. Έτσι υπήρχε πάντα το ερώτημα αν όλα είναι το ίδιο βλαβερά, ή αν μόνο ορισμένα από αυτά, με συγκεκριμένη σύσταση πειράζουν στην υγεία.

Έτσι ήταν επιτακτική η ανάγκη για την ανεύρεση της σύστασης των PM_2.5 που είναι υπεύθυνα για την βλάβη στην υγεία.

Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2015 στο ίδιο περιοδικό, το Environmental Health Perspectives, έρχεται να απαντήσει εν μέρει σ’ αυτό το ερώτημα, στο σκέλος των θανάτων από στεφανιαία νόσο, εξ’ αιτίας των εισπνεόμενων μικροσωματιδίων PM_2.5.

Η μελέτη αφορούσε 445.860 ενήλικες από 100 διαφορετικές περιοχές των Η.Π.Α., που τους παρακολούθησαν για 22 χρόνια (από το 1982 ως το 2004). Σ’ αυτήν βρέθηκε ότι πέρα από τον βαθμό συγκέντρωσής τους ανά κυβικό μέτρο αέρα μεγαλύτερη σημασία έχει η σύσταση τους.

Ειδικότερα, βρέθηκε ότι η μακροχρόνια εισπνοή των PM_2.5 που προέρχονται από την καύση κάρβουνου και δευτερευόντως από τα πετρελαιοκίνητα αυτοκίνητα είναι η υπεύθυνη για την αύξηση των θανάτων από στεφανιαία νόσο.

Επίσης βρέθηκε ότι τα PM_2.5 που περιέχουν οργανικό Άνθρακα και Κάλιο και προέρχονται από την καύση βιομάζας δεν αυξάνουν την θνητότητα από στεφανιαία νόσο. Τα PM_2.5 που περιέχουν Ασβέστιο και Πυρίτιο, προέρχονται από χώμα που μεταφέρεται από τον αέρα και επίσης δεν αυξάνουν την θνητότητα από στεφανιαία νόσο.

Από την σύσταση των PM_2.5 μπορεί να εκτιμηθεί η πηγή προέλευσης τους.

Όσα μικροσωματίδια PM_2.5 περιέχουν Αρσενικό και Σελήνιο προέρχονται από την καύση των ορυκτών καυσίμων και είναι αυτά που προκαλούν αύξηση των θανάτων από στεφανιαία νόσο. Επίσης τα PM_2.5 που περιέχουν στοιχειώδη άνθρακα προέρχονται από την καύση των πετρελαιοκίνητων αυτοκινήτων και προκαλούν επίσης αύξηση των θανάτων από στεφανιαία νόσο.

Τα PM_2.5 που προέρχονται από την καύση κάρβουνου αυξάνουν περίπου κατά 5 φορές τον κίνδυνο, συγκριτικά με τα συνολικά PM_2.5.

Ανά 1 µg/m3 αύξηση της μάζας των PM_2.5 που προέρχονται από την καύση κάρβουνου, αυξάνει κατά 5% τον κίνδυνο από στεφανιαίους θανάτους.

Βέβαια οι στατιστικές μελέτες δεν αποδεικνύουν σχέση αιτίου και αποτελέσματος, όμως λόγω των γνώσεων μας σε βιολογικό επίπεδο της βλάβης που προκαλούν τα PM_2.5 , τα αποτελέσματα αυτά είναι σχεδόν σίγουρο ότι δείχνουν σχέση αιτίας- βλάβης.

Συμπέρασμα της μελέτης (ως προς το μερίδιο της αερορρύπανσης στην θνητότητα από στεφανιαία νόσο): Μειώνοντας την χρησιμοποίηση του κάρβουνου και του πετρελαίου θα μειωθεί η θνητότητα από στεφανιαία νόσο.

http://ehp.niehs.nih.gov/wp-content/uploads/advpub/2015/12/ehp.1509777.acco.pdf

Μια πρόσφατη μελέτη (Αύγουστος 2017) από την Κίνα δείχνει ότι η βραχυχρόνια εισπνοή των μικροσωματιδίων ΡΜ 2.5 δρα επιπλέον και στο κεντρικό νευρικό σύστημα οπότε αυξάνει την Κορτιζόνη και τις Κατεχολαμίνες.

Αυτά οδηγούν σε αύξηση της συστολικής αρτηριακής πίεσης, του σακχάρου, των λιπαρών οξέων, της αντίστασης στην ινσουλίνη (όπως και ο προδιαβήτης) κ.λ.π.

Επίσης οδηγούν σε αύξηση βιοδεικτών φλεγμονής και οξειδωτικού stress. Έτσι  ενεργοποιούν τα ενδοθηλιακά κύτταρα των αρτηριών και ευνοούν τη δημιουργία αθηροσκληρωτικών πλακών.

http://circ.ahajournals.org/content/136/7/618

Συμπερασματικά, πρέπει να φροντίσουμε να παράγουμε την ενέργεια που μας χρειάζεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, όπως ο ήλιος, ο αέρας και τα κύματα και επιπλέον να στραφούμε σε οικολογικότερα μέσα μετακίνησης όπως τα πόδια μας, το ποδήλατο και τα αυτοκίνητα με ηλεκτρισμό ή υδρογόνο για τις μεγάλες αποστάσεις.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/36/2/83.long
• http://circ.ahajournals.org/content/121/21/2331.full.pdf