ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΑ ΚΑΙ ΒΑΚΤΗΡΙΑ
Στην πιο πάνω φωτογραφία φαίνεται ο Alexander Fleming που ανακάλυψε την πενικιλλίνη τυχαία, το 1928, όταν ένα τριβλίο με σταφυλόκοκκους μολύνθηκε από μούχλα.
Τα βακτήρια είναι ένα είδος μικροβίων. Τα μικρόβια είναι μικροσκοπικοί μονοκύτταροι αόρατοι οργανισμοί , που βρίσκονται σχεδόν παντού στη γη, ακόμη και στο σώμα μας (π.χ. το μικροβίωμα στο έντερο, με σχεδόν 40 τρισεκατομμύρια βακτήρια).
Τα μικρόβια διαχωρίζονται σε βακτήρια, ιούς, μύκητες (π.χ. Ιστόπλασμα, μύκητας Candida), αρχαία και πρωτόζωα (π.χ. τα παράσιτα: Αμοιβάδες, τοξόπλασμα, πλασμώδιο ελονοσίας κλπ.).
[Οι ιοί είναι μικροσκοπικά παρασιτικά σωματίδια που βρίσκονται στο όριο μεταξύ ζωντανών και μη ζωντανών οργανισμών. Αυτοί αναπαράγονται μόνο σε ζωντανά κύτταρα ζώων, φυτών, βακτηρίων κλπ., τα οποία και καταστρέφουν]
Τα βακτήρια είναι είτε βλαβερά προκαλώντας λοιμώξεις είτε ωφέλιμα (π.χ. το μικροβίωμα μας, η ζύμωση τροφίμων κλπ.).
[Τα βακτήρια και τα αρχαία μοιάζουν. Είναι προκαρυωτικά κύτταρα, χωρίς εσωτερικές μεμβράνες, όμως τα αρχαία κατασκευάζουν τις πρωτεΐνες από το DNA τους, παρόμοια με εμάς (αποτελούμαστε από ευκαρυωτικά κύτταρα) αλλά συνήθως ζουν σε ακραίες συνθήκες του πλανήτη μας]
Τα ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΑ είναι φάρμακα για την εξουδετέρωση των βακτηριακών μόνο λοιμώξεων, είτε μέσω εξόντωσης (βακτηριοκτόνα) είτε με διακοπή του πολλαπλασιασμού τους (βακτηριοστατικά) και τελικά εξόντωσης τους από το ανοσοποιητικό σύστημα.
*Στην κλινική αποτελεσματικότητα των δυο αυτών ομάδων, δεν υπάρχει διαφορά. Όμως μόνο βακτηριοκτόνα αντιβιοτικά χορηγούνται, αν το ανοσοποιητικό σύστημα είναι εξασθενημένο ή σε ορισμένες πολύ επικίνδυνες λοιμώξεις που θέλουν άμεση θεραπεία, όπως η ενδοκαρδίτιδα, η μηνιγγίτιδα, η βακτηριαιμία κλπ.
ΤΑ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΑ ΔΡΟΥΝ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ
Αυτά ομαδοποιούνται σε 5 ομάδες:
(Δες πιο κάτω εκτενέστερα)
# 1) Οι αναστολείς της σύνθεσης του κυτταρικού τοιχώματος. Βακτηριοκτόνα.
Στο κυτταρικό τοίχωμα δρουν οι Βήτα-Λακτάμες και οι αναστολείς σύνθεσης της πεπτιδογλυκάνης (π.χ. Vancomycin).
Οι Βήτα-Λακτάμες αποτελούνται από τις Πενικιλίνες, τις Κεφαλοσπορίνες, τις Carbapenems και τις Monobactams.
# 2) Οι αναστολείς της σύνθεσης των πρωτεϊνών. Βακτηριοστατικά (με εξαίρεση τις Αμινογλυκοσίδες που είναι βακτηριοκτόνες).
Στην ομάδα αυτή υπάγονται οι Αμινογλυκοσίδες (π.χ. Gentamicin, Amikacin, Tobramycin), οι Τετρακυκλίνες (π.χ. Vibramycin), οι Μακρολίδες (π.χ Azithromycin, Clarithromycin, Roxithromycin) και επιπλέον οι Λινκοσαμίδες (Clindamycin), οι Οξαζολιδινόνες, η Χλοραμφενικόλη και οι Στρεπτογραμίνες.
# 3) Οι αναστολείς της σύνθεσης του DNA και του RNA. Βακτηριοκτόνα.
Αυτοί είναι οι αναστολείς της αντιγραφής και επιδιόρθωσης του DNA (π.χ. Fluoroquinolones), οι θραύστες του DNA (π.χ. Μετρονιδαζόλη), οι αναστολείς του RNA (π.χ. Rifamycins).
# 4) Οι αναστολείς της σύνθεσης του Φολικού Οξέως. Βακτηριοστατικά.
π.χ. Sulfonamides και Trimethoprim (π.χ. Bactrimel, Septrin)
# 5) Οι Καταστροφείς της μεμβράνης. Βακτηριοκτόνα. (π.χ. Polymyxins)
ΣΥΝΔΙΑΣΜΟΙ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΩΝ
## Τα αντιβιοτικά, όταν χρειάζεται, μπορεί να συγχορηγηθούν. Ένας καλός συνεργικός συνδυασμός είναι οι Πενικιλλίνες με τις Αμινογλυκοσίδες.
## Όμως αρκετοί συνδυασμοί αντιβιοτικών απαγορεύονται: 1) Αντιβιοτικό βακτηριοκτόνο μαζί με βακτηριοστατικό, 2) Αντιβιοτικά που δρουν στο ίδιο ακριβώς σημείο του βακτηρίου (ανταγωνίζονται μεταξύ τους, π.χ. Μακρολίδες + Λινκοσαμίδες), 3) Ο συνδυασμός Κεφαλοσπορίνης με Αμινογλυκοσίδη μπορεί να προκαλέσει Νεφρική βλάβη, έτσι χρειάζεται να παρακολουθείται συνεχώς η νεφρική λειτουργία.
Η ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗ ΑΝΤΟΧΗ
Η μικροβιακή αντοχή (AMR) είναι μια από τις μεγαλύτερες απειλές για την ανθρωπότητα γιατί τα βακτήρια αναπτύσσουν ανθεκτικότητα οπότε η αντιμετώπιση τους είναι δύσκολη και μερικές φορές αδύνατη.
Η χρήση αντιβιοτικών, μπορεί να δημιουργήσει, μέσω φυσικής επιλογής, στελέχη που δεν εξοντώνονται από τα γνωστά αντιβιοτικά.
Λόγω του ότι τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται με απίστευτη ταχύτητα, κατά τη φάση του πολλαπλασιασμού τους με διχοτόμηση, γίνονται τυχαία λάθη κατά την αντιγραφή του DNA τους.
Οπότε αν ένα βακτήριο τύχει να εμφανίσει μια μετάλλαξη ……που αλλάζει ελαφρώς τη δομή του, ώστε το αντιβιοτικό να μην είναι πια δραστικό, αυτό επιβιώνει και πολλαπλασιάζεται ανεξέλεγκτα.
[Υπάρχουν όμως και ορισμένα αντιβιοτικά (π.χ. Φθοριοκινολόνες) που ενεργοποιούν ένα μηχανισμό έκτακτης άμυνας (το σύστημα SOS) στο βακτήριο, οπότε αυτό αρχίζει να αντιγράφει το DNA του πολύ γρηγορότερα και με πολλά λάθη]
Τα βακτήρια δυστυχώς εξελίσσουν την ικανότητα να καταπολεμούν τα αντιβιοτικά που τα σκοτώνουν, και δυστυχώς μοιράζονται αυτούς τους αμυντικούς μηχανισμούς τους ακόμη και με διαφορετικά είδη βακτηρίων που δεν είχαν εκτεθεί στο ίδιο αντιβιοτικό !!
Αυτό μπορεί να συμβεί ακόμη και με ανθεκτικά βακτήρια που βρίσκονται στο έδαφος λόγω αντιβιοτικών που δόθηκαν σε κτηνοτροφικές μονάδες !!
[Τα βακτήρια ανταλλάσσουν τα γονίδια της ανθεκτικότητας τους (μέσω πλασμιδίων) με τρεις κύριους τρόπους: Με άμεση επαφή μεταξύ τους, μέσω βακτηριοφάγων ιών και με είσοδο τμημάτων DNA από το περιβάλλον γύρο τους]
Δυστυχώς η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών φαρμάκων επιταχύνει τη μικροβιακή αντοχή, και έτσι δημιουργούνται υπερβακτήρια που παρουσιάζουν αντίσταση σε πολλά ταυτόχρονα διαφορετικά είδη αντιβιοτικών !!
>>>> Συνεπώς δεν λαμβάνουμε αντιβιοτικά αν πραγματικά δεν μας χρειάζονται, γιατί έτσι χωρίς να έχουμε όφελος (π.χ. σε ιογενή λοίμωξη, σε βακτηριακή λοίμωξη σε αποδρομή), έχουμε τις παρενέργειες τους (π.χ. από το γαστρεντερικό, τη δημιουργία αντοχής στο αντιβιοτικό κλπ.).
Επίσης προσπαθούμε να προφυλαχτούμε από τα βακτήρια (π.χ. πλένουμε τα χέρια μετά την τουαλέτα και πριν να φάμε), είμαστε συνεπείς με το πρόγραμμα εμβολιασμού κλπ.
[Η βακτηριακή αντοχή μπορεί να γίνει με διαφόρους μηχανισμούς: 1) Με τη δημιουργία μικροσκοπικών αντλιών εκροής στην επιφάνεια του βακτηρίου που βγάζουν έξω το αντιβιοτικό, 2) Με την παραγωγή ενζύμων (π.χ. καρβαπενεμασών που εξουδετερώνουν τις β Λακτάμες), 3) Με αλλαγή του σημείου που συνδέεται το αντιβιοτικό ώστε αυτό να σταματήσει να συνδέεται, 4) Με μείωση της διαπερατότητας του τοιχώματος τους στα αντιβιοτικά]
>> Η επιστήμη προσπαθεί να αντεπεξέλθει με διάφορους τρόπους. Οι πιο πρόσφατοι είναι οι εξής:
Α) Με βακτηριοφάγους ιούς που εξοντώνουν το συγκεκριμένο βακτήριο.
(Αυτή είναι εξατομικευμένη ιατρική ακριβείας: Απομονώνεται το υπεύθυνο βακτήριο από δείγμα από το σημείο λοίμωξης του ασθενούς. Το βακτήριο καλλιεργείται στο εργαστήριο και εκτίθεται σε δείγμα από χιλιάδες διαφορετικούς βακτηριοφάγους ιούς, οπότε μόλις βρεθεί ο κατάλληλος ή οι κατάλληλοι, αυτός χορηγείται στον ασθενή)
Β) Με συνθετικούς ιούς στο εργαστήριο που τους προστίθεται η τεχνολογία γενετικής επεξεργασίας CRISPR, ώστε να κόψουν το γονίδιο αντοχής του βακτηρίου.
Γ) Με Βοηθητικά συνοδευτικά Μόρια των αντιβιοτικών (με τη βοήθεια και της τεχνητής νοημοσύνης), οπότε δημιουργούνται ισχυρά νέα συνδυαστικά φάρμακα, όπως το Zaynich (Cefepime/Zidebactam) και το Emblaveo (Aztreonam/Avibactam), για την αντιμετώπιση σοβαρών λοιμώξεων από Gram– υπερβακτήρια.
ΤΟ ΠΕΡΙΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΩΝ
Τα βακτήρια έχουν κυτταρικό τοίχωμα που τους προσφέρει μηχανική ακεραιότητα (και ιδιαίτερο σχήμα) και εσωτερικά από αυτό έχουν μεμβράνη φωσφολιπιδίων που ελέγχει την είσοδο και έξοδο ουσιών από το βακτήριο.
Το τοίχωμα αποτελείται κυρίως από πεπτιδογλυκάνες (μεγάλα πολυμερή από μονάδες σακχάρων που σχηματίζουν πλέγμα με τη βοήθεια συνδέσεων πεπτιδικών γεφυρών). Οι πεπτιδογλυκάνες αποτελούν το στόχο των β-λακταμών (Πενικιλίνες, Κεφαλοσπορίνες, Carbapenems, Monobactams) που εμποδίζουν τη σύνθεση τους. (Δες πιο κάτω)
[Ευτυχώς οι πεπτιδογλυκάνες δεν υπάρχουν στα ανθρώπινα κύτταρα]
Η εσωτερική μεμβράνη αποτελείται από 2 στοιβάδες φοσφωλιπιδίων με διάφορες πρωτεΐνες ανάμεσα τους και είναι ο στόχος ορισμένων αντιβιοτικών (π.χ. Πολυμυξίνες, Κολιστίνη) που προκαλούν τρύπες σ’ αυτήν και διαρροή του εσωτερικού του βακτηρίου. (Δες πιο κάτω)
Η ΧΡΩΣΗ GRAM
Ενώ η καλιέργεια υλικού για το είδος των βακτηρίων δίνει αποτέλεσμα σε 24 ως 48 ώρες, αυτά διαχωρίζονται γρήγορα, σε μισή ώρα, με τη χρώση Gram που δείχνει αν υπάρχει χοντρό τοίχωμα πεπτιδογλυκανών (οπότε αυτό βάφεται μωβ). Έτσι προσανατολίζεται άμεσα ο γιατρός για να δώσει την κατάλληλη ομάδα αντιβιοτικών.
# Τα Gram θετικά (Gram+) βακτήρια έχουν πολύ χοντρό τοίχωμα πεπτιδογλυκάνης και από κάτω μια μεμβράνη φωσφολιπιδίων.
*Παραδείγματα βακτηρίων που είναι gram+, είναι ο Σταφυλόκοκκος (Staphylococcus aureus / Προκαλεί λοιμώξεις του δέρματος, πνευμονίες, τροφική δηλητηρίαση από την τοξίνη του κλπ.), ο Πνευμονιόκοκκος (Streptococcus pneumoniae – Προκαλεί πνευμονίες, μηνιγγίτιδες κλπ. // Streptococcus pyogenes – Προκαλεί στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα, λοιμώξεις δέρματος κλπ.), ο Εντερόκοκκος (Enterococcus faecalis – Προκαλεί λοιμώξεις του ουροποιητικού) κλπ.
*Γι’ αυτά (εκτός από την τροφική δηλητηρίαση από σταφυλόκοκκο που προκαλείται από την τοξίνη του) μπορεί να δοθεί άμεσα (πριν τα αποτελέσματα της καλιέργειας) μια β-λακτάμη. (Δες πιο κάτω).
[Ειδικότερα για τους σταφυλοκόκκους, χορηγείται μόνο Augmentin, ή Cloxacillin ή Ceftriaxone, γιατί οι απλές πενικιλλίνες κατά 95% δεν τους εξοντώνουν]
# Τα Gram αρνητικά (Gram–) βακτήρια έχουν μια εξωτερική μεμβράνη που περιέχει Λιποπολυσακχαρίτες (LPS), μετά ένα πολύ λεπτό τοίχωμα πεπτιδογλυκανών (οπότε βάφονται ρόζ), και από κάτω μια εσωτερική μεμβράνη με φωσφολιπίδια.
Η εξωτερική μεμβράνη των Λιποπολυσακχαριτών κάνει τα Gram αρνητικά βακτήρια πιο ανθεκτικά σε πολλά αντιβιοτικά, γιατί εμποδίζει τη είσοδο τους στο βακτήριο.
Παραδείγματα βακτηρίων που είναι gram–, είναι το Κολοβακτηρίδιο (Escherichia coli. Κατοικεί στο έντερο, ορισμένα στελέχη του όμως προκαλούν γαστρεντερίτιδες, ουρολοιμώξεις κλπ.), η Σαλμονέλλα (Salmonella enterica. Αυτή προκαλεί τροφικές δηλητηριάσεις, τυφοειδή πυρετό κλπ.), η Ψευδομονάδα (Pseudomonas aeruginosa / Επιμολύνει πληγές και εγκαύματα, προκαλεί ωτίτιδες, λοίμωξη του κερατοειδούς των ματιών, πνευμονία κλπ.), η Κλεμπσιέλλα (Klebsiella pneumoniae / Προκαλεί σοβαρές λοιμώξεις του αναπνευστικού και του ουροποιητικού) κλπ.
Γι’ αυτά μπορεί να δοθεί άμεσα (πριν τα αποτελέσματα της καλιέργειας) Augmentin (Αμοξικιλίνη+Κλαβουλανικό οξύ) (όχι για την Ψευδομονάδα ή την Κλεμψιέλλα) ή οι Κινολόνες Ciprofloxacin, Levofloxacin για μέτριας βαρύτητας λοιμώξεις. (Δες πιο κάτω)
# Για την Ψευδομονάδα χρειάζονται ειδικά αντιψευδομοναδικά φάρμακα (όπως η Ciprofloxacin, η Ceftazidime ή το Tazocin)
Σε σοβαρότερες λοιμώξεις μπορεί να χορηγηθούν άμεσα Κεφαλοσπορίνες 3ης-4ης γενιάς, π.χ. Ceftriaxone, Ceftazidime ή αντιψευδομοναδική Πενικιλίνη π.χ. Tazocin (Πιπερακιλίνη+Ταζομπακτάνη). (Δες πιο κάτω)
Σε λοιμώξεις απειλητικές για τη ζωή μπορεί να χορηγηθούν άμεσα Carbapenems, π.χ. Meropenem, Imipenem. (Δες πιο κάτω)
ΤΑ ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΒΑΚΤΗΡΙΑ
Πέρα από τα γνωστά βακτήρια, τα αερόβια, υπάρχουν και άλλα, που λέγονται αναερόβια γιατί ζουν με ελάχιστο ή καθόλου Οξυγόνο. Αυτά ζουν σχεδόν παντού στον πλανήτη και τα περισσότερα από αυτά είναι απαραίτητα για τη ζωή (ανακυκλώνουν θρεπτικά συστατικά, χρειάζονται για τη σωστή λειτουργία του πεπτικού συστήματος των ζώων, εκτός των αμιγώς σαρκοφάγων κλπ.).
Όμως υπάρχουν και αναερόβια βακτήρια που είναι επιβλαβή για εμάς και ζώα, όπως το Κλωστηρίδιο του τετάνου, το Κλωστηρίδιο της αλλαντίασης, το Clostridium perfringens (προκαλεί αεριογόνο γάγγραινα), το Clostridioides difficile (μπορεί να προκαλέσει τη ψευδομεμβρανώδη κολίτιδα – Δες πιο κάτω) κλπ.
Τα αναερόβια βακτήρια ζουν και στο σώμα μας σε σημεία όπως στο έντερο (βοηθούν στην πέψη), στο γυναικείο κόλπο (για διατήρηση όξινου του pH του) κλπ.
Τα αναερόβια βακτήρια αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της φυσιολογικής χλωρίδας μας (π.χ. Clostridium perfringens, Bacteroides fragilis).
[Οι σπόροι του κλωστηριδίου του Τετάνου ζουν στη σκόνη, στο έδαφος και σε κόπρανα ζώων, π.χ. σε μηρυκαστικά, σε άλογα, σε μικρό ποσοστό σκυλιών κλπ. Παροδικά παρατηρείται και στο 10% περίπου των υγειών ανθρώπων]
¨ΠΑΡΕΝΕΡΓΕΙΕΣ¨ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΩΝ ΕΥΡΕΩΣ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΚΑΙ ΙΣΧΥΡΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΔΡΑΣΗ (π.χ. Clindamycin, Αμοξικιλλίνη/Κλαβουλανικό οξύ, Carbapenems) (Δες πιο κάτω)
Μπορεί από αυτά να προκληθεί κολπική μυκητίαση που δημιουργείται από υπερανάπτυξη, κυρίως του μύκητα Candida albicans λόγω της εξόντωσης των αναεροβίων βακτηρίων που δεν του επέτρεπαν να πολλαπλασιάζεται ανεξέλεγκτα.
Επίσης μπορεί να δημιουργηθεί ΨΕΥΔΟΜΕΜΒΡΑΝΩΔΗΣ ΚΟΛΙΤΙΔΑ από αυτά.
Εκτός από τα άλλα αναερόβια στο έντερο, υπάρχει σε μικρούς αριθμούς και το Clostridioides difficile που είναι εξαιρετικά ανθεκτικό σε πολλά αντιβιοτικά που έχουν και ισχυρή αναερόβια δράση, γιατί διαθέτει μηχανισμούς άμυνας ή σχηματίζει σπόρους που παραμένουν ανέπαφοι.
Όταν ένα αντιβιοτικό εξαφανίσει τους ανταγωνιστές του, που είναι τα άλλα αναερόβια βακτήρια, οι σπόροι αυτοί αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα πια. Έτσι δημιουργείται η επικίνδυνη Ψευδομεμβρανώδης κολίτιδα.
Για την αντιμετώπιση του C. Difficile, χορηγείται Fidaxomicin ή Vancomycin από το στόμα.
Αν αυτά δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν χορηγείται Metronidazole (Flagyl). (Δες πιο κάτω)
ΕΚΤΕΝΕΣΤΕΡΑ
ΤΑ ΑΝΤΙΒΙΟΤΙΚΑ ΔΡΟΥΝ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ
Αυτά ομαδοποιούνται σε 5 ομάδες, ανάλογα με το μηχανισμό δράσης τους:
# Οι αναστολείς της σύνθεσης του κυτταρικού τοιχώματος. Βακτηριοκτόνα.
# Οι αναστολείς της σύνθεσης των πρωτεϊνών. Βακτηριοστατικά (εξαίρεση οι Αμινογλυκοσίδες).
# Οι αναστολείς της σύνθεσης του DNA και του RNA. Βακτηριοκτόνα.
# Οι αναστολείς της σύνθεσης του Φολικού Οξέως. Βακτηριστατικά.
# Οι καταστροφείς της μεμβράνης. Βακτηριοκτόνα.
1ΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΙΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ
Στο κυτταρικό τοίχωμα δρουν οι Βήτα-Λακτάμες και οι αναστολείς σύνθεσης της πεπτιδογλυκάνης. (Υπ’ όψιν ότι το Μυκόπλασμα δεν έχει τοίχωμα και πεπτιδογλυκάνες, οπότε τα αντιβιοτικά που δρούν κατά του τοιχώματος, δεν είναι αποτελεσματικά γι’ αυτό)
ΟΙ ΒΗΤΑ-ΛΑΚΤΑΜΕΣ
Οι Βήτα-Λακτάμες αποτελούνται από τις Πενικιλίνες, τις Κεφαλοσπορίνες, τις Carbapenems και τις Monobactams.
Οι β- Λακτάμες καταστρέφουν τη δομή του τοιχώματος που περιβάλλει τα βακτήρια. Οι β- Λακτάμες σταματούν τη σύνδεση των πεπτιδογλυκανών μεταξύ τους (ενώνονται με τα ένζυμα των βακτηρίων PBPs*, που συνδέουν τις πεπτιδογλυκάνες), έτσι τα βακτήρια δημιουργούν αδύναμο τοίχωμα, μπαίνει νερό μέσα, οπότε αυτά διογκώνονται και διαλύονται (οσμωτική διάλυση).
[PBPs* (penicillin-binding proteins). Υπ’ όψιν ότι οι μεμβράνες των κυττάρων μας, δεν έχουν πεπτιδογλυκάνες]
** Οι Πενικιλίνες:
# Αρχικά είχαμε την Πενικιλίνη G σε ενέσιμη μορφή και την Πενικιλίνη V από το στόμα.
# Μετά δημιουργήθηκαν (προστέθηκε μια πλευρική αλυσίδα που εμποδίζει το ένζυμο του βακτηρίου να σπάσει τον β-λακταμικό δακτύλιο) Πενικιλίνες Ανθεκτικές στην Πενικιλλινάση*, ειδικές κατά του Σταφυλόκοκκου, όπως η Cloxacillin, η Oxacillin, η Dicloxacillin και η Nafcillin.
(*Οι Πενικιλλινάσες είναι ένζυμα που παράγει ένα βακτήριο, συνήθως μετά από μετάλλαξη στο DNA πλασμιδίου του. Αυτές διασπούν το δακτύλιο των β-Λακταμών της Πενικιλίνης και Κεφαλοσπορίνης, οπότε τα αντιβιοτικά σταματούν να δρουν)
# Αμινοπενικιλλίνες ευρέος Φάσματος, δημιουργήθηκαν (με μια επιπλέον αμινομάδα στη χημική δομή τους) για να περνούν από τα κανάλια διόδου της εξωτερικής μεμβράνης των Gram– βακτηρίων. Έτσι εξουδετερώνουν και πολλά Gram- βακτήρια. Αυτές είναι η Amoxicillin και η Ampicillin.
β-λακταμικό αντιβιοτικό + ένας αναστολέας βακτηριακών ενζύμων αντοχής
*Με την προσθήκη επιπλέον και Clavulanic acid στην Αμοξικιλλίνη (φάρμακο Augmentin), λύθηκε το πρόβλημα της ευαισθησίας στις Πενικιλλινάσες και δημιουργήθηκαν οι β Λακτάμες αυξημένης ισχύος.
Το Clavulanic acid συνδέεται μόνιμα πάνω στις Πενικιλλινάσες, οπότε η Αμοξικιλλίνη δρα ανενόχλητη κατά του βακτηρίου.
Άλλος από το στόμα συνδυασμός είναι η Sultamicillin που είναι συνδυασμός Αμπικιλλίνης + Σουλμπακτάμης (Begalin/Unasyn)
.
# Οι ισχυρότατες πενικιλλίνες κατά σοβαρών λοιμώξεων ιδίως από ψευδομονάδα (πενικιλίνες εκτεταμένου φάσματος) όπως η Piperacillin. Αυτές εξουδετερώνουν gram + και gram -, όπως και αναερόβια βακτήρια.
Ο συνδυασμός Piperacillin και Tazobactam δεν εξουδετερώνεται από τις Πενικιλλινάσες των μικροβίων (φάρμακο Tazocin), οπότε θεωρείται η ισχυρότερη πενικιλλίνη μέχρι σήμερα.
** Οι Κεφαλοσπορίνες: Ταξινομούνται σε 5 κατηγορίες.
Η 1η γενιά εξουδετέρωνε κυρίως Gram+ βακτήρια. Από το στόμα η Cefadroxil (π.χ. Moxacef), η Cephalexin (π.χ. Ceporex) και η Cefazolin (ενέσιμο, νοσοκομειακό)
Η 5η γενιά σχεδιάστηκε για να εξουδετερώνει τον Gram+ ανθεκτικό χρυσίζοντα σταφυλόκοκκο (MRSA), Ceftaroline fosamil (ενέσιμο – π.χ. Zinforo).
Η 2η γενιά εξουδετερώνει Gram+ βακτηρίων και ορισμένα Gram–, όπως ο Αιμόφιλος της influenzae). Από το στόμα Cefuroxime axetil (π.χ. Zinadol), Cefaclor (π.χ. Ceclor), ενέσιμο Cefoxitin.
Η 3η γενιά εξουδετερώνει καλά τα Gram–. Παραδείγματα: από το στόμα η Cefixime ( π.χ. Ceclat) και ενέσιμα η Ceftriaxone (π.χ. Rocephin),η Cefotaxime (π.χ. Claforan), η Ceftazidime (π.χ. Solvetan).
Η 4η γενιά έχει πολύ καλή δράση κατά Gram+ και Gram– ταυτόχρονα βακτηρίων. Ενέσιμο νοσοκομειακό είναι η Cefepime (π.χ. Maxipime) ή σε συνδυασμό με έναν αναστολέα, Cefepime + Enmetazobactam.
Οι Carbapenems
Είναι ενέσιμα αντιβιοτικά τελευταίας ελπίδας για βαριές ανθεκτικές λοιμώξεις. Είναι ανθεκτικές στην εξουδετέρωση από τις β Λακταμάσες των βακτηρίων.
Δρουν κατά Gram+, Gram–, και αναεροβίων βακτηρίων.
Αυτές είναι η Meropenem, η Imipenem + Cilastatin (Primaxin), η Ertapenem, η Doripenem.
(Η Doripenem και η Meropenem δρουν και κατά της Ψευδομονάδας ενώ η Ertapenem δεν την αντιμετωπίζει καθόλου). Η Imipenem χρειάζεται να συνδυάζεται με Cilastatin για να μην καταστρέφεται από ένζυμα των νεφρών.
Οι Monobactams
Δρουν μόνο κατά Gram– βακτηρίων. Αυτή είναι η Aztreonam (εμπορική ονομασία Azactam).
Συνδυάζεται με Αμινογλυκοσίδες για την εξόντωση ανθεκτικής Ψευδομονάδας.
Πρόσφατα συνδυάζεται με αναστολέα β Λακταμασών, την Αvibactam (Aztreonam/Avibactam).
Για βαριές μεικτές λοιμώξεις (π.χ. ενδοκοιλιακές) μπορεί να συνδυαστεί με Flagyl (Μετρονιδαζόλη) για τα αναερόβια βακτήρια. Επιπλέον μπορεί να προστεθεί και Vancomycin για τα Gram+ βακτήρια.
ΟΙ ΑΝΑΣΤΟΛΕΙΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΕΠΤΙΔΟΓΛΥΚΑΝΗΣ- ΤΑ ΓΛΥΚΟΠΕΠΤΙΔΙΑ
Άλλη ομάδα αντιβιοτικών που δρα αναστέλλοντας τη σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος, είναι τα Γλυκοπεπτίδια. Αυτά χορηγούνται παρεντερικά και δρουν μόνο κατά των Gram+ βακτηρίων.
Καταστρέφουν το κυτταρικό τοίχωμα των βακτηρίων με άλλο μηχανισμό διαφορετικό από τις βήτα-λακτάμες. Ενώνονται με την πρόδρομη ουσία των πεπτιδογλυκανών (στην D-Ala-D-Ala, άκρη της) σαν καλύπτρα, οπότε οι πεπτιδογλυκάνες δεν μπορούν να ενωθούν μεταξύ τους.
Γνωστότερη είναι η Vancomycin. Άλλα Γλυκοπεπτίδια είναι η Teicoplanin, (κατά του ανθεκτικού χρυσίζοντα σταφυλοκόκκου και του εντεροκόκκου), η Dalbavancin, η Oritavancin, η Telavancin (παράγωγο της Vancomycin, αναστέλλει τη σύνδεση των πεπτιδογλυκανών μεταξύ τους και επιπλέον αυξάνει τη διαπερατότητα της μεμβράνης του βακτηρίου).
[Η Bacitracin είναι ένα πολυπεπτιδικό αντιβιοτικό μόνο για εξωτερική τοπική χρήση. Σταματά τη λειτουργία του φορέα που μεταφέρει τα δομικά μόρια της πεπτιδογλυκάνης προς τα έξω, με αποτέλεσμα να σταματά η δημιουργία του κυτταρικού τοιχώματος του βακτηρίου]
2ΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: H ΑΝΑΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ
Τα αντιβιοτικά αυτά δρουν στο ριβόσωμα των βακτηρίων (με διαφορετικούς τρόπους το καθένα) οπότε είτε σταματά η σύνθεση των πρωτεϊνών τους είτε παράγονται μη λειτουργικές – ελαττωματικές πρωτεΐνες για τις διάφορες λειτουργίες τους.
[Ευτυχώς εμείς έχουμε διαφορετικά ριβοσώματα από τα βακτήρια, οπότε δεν επηρεάζεται η παραγωγή των δικών μας πρωτεϊνών]
Στην ομάδα αυτή υπάγονται οι Αμινογλυκοσίδες, οι Τετρακυκλίνες, οι Μακρολίδες και επιπλέον οι Λινκοζαμίδες (ή Λινκοζαμίνες), οι Οξαζολιδινόνες, η Χλοραμφενικόλη και οι Στρεπτογραμίνες.
Οι δυο πρώτες δρουν στην υπομονάδα 30S του Ριβοσώματος των βακτηρίων και όλες οι άλλες στην υπομονάδα του 50S του Ριβοσώματος τους.
[Το Fusidic acid εμποδίζει την παραγωγή πρωτεϊνών με άλλο τρόπο και χρησιμοποιείται τοπικά και συστηματικά κυρίως για τον Σταφυλόκοκκο. (Παγιδεύει τον Παράγοντα Επιμήκυνσης G αμινοξέων των βακτηρίων στην περιοχή που ενώνονται οι υπομονάδες 30S και 50S)]
ΟΙ ΑΜΙΝΟΓΛΥΚΟΣΙΔΕΣ (AMINOGLYCOSIDES)
Οι Αμινογλυκοζίδες είναι ισχυρά παρεντερικά βακτηριοκτόνα αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται, κυρίως για σοβαρές λοιμώξεις από Gram– βακτήρια.
Σ’ αυτές υπάγονται: Η Gentamicin, η Amikacin, η Tobramycin, η Streptomycin, και η Neomycin.
Οι δύο τελευταίες σπάνια χρησιμοποιούνται σήμερα.
Επειδή οι Αμινογλυκοζίδες παρουσιάζουν Νεφροτοξικότητα και Ωτοτοξικότητα, πρέπει να παρακολουθείται η στάθμη τους στο αίμα.
Συχνά συνδυάζονται με τα αντιβιοτικά που καταστρέφουν το κυτταρικό τοίχωμα, π.χ. β-λακτάμες (π.χ. Πενικιλίνες, Κεφαλοσπορίνες) ή γλυκοπεπτίδια (Βανκομυκίνη).
Οι β-λακτάμες καταστρέφουν το κυτταρικό τοίχωμα, έτσι η αμινογλυκοσίδη μπαίνει ευκολότερα στο εσωτερικό του.
ΟΙ ΤΕΤΡΑΚΥΚΛΙΝΕΣ (TETRACYCLINES)
Οι Τετρακυκλίνες (Τetracyclines) είναι βακτηριοστατικά αντιβιοτικά που δρουν τόσο σε Gram+, όσο και σε Gram– βακτήρια (είναι ευρέως φάσματος).
Χρησιμοποιούνται κυρίως σε Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενα Νοσήματα (Χλαμύδια και Μυκόπλασμα genitalium), σε Λοιμώξεις από τσιμπήματα εντόμων (νόσος του Lyme – Μπορρελίωση από τσιμπούρι), τη Ρικετσιώση (π.χ. Μεσογειακός πυρετός από τσιμπούρι, ψύλλο, ψείρα, ακάρεα) και τη Βρουκέλλωση (Μελιταίος πυρετός, κυρίως από κατανάλωση μη παστεριωμένων γαλακτοκομικών από μολυσμένα αιγοπρόβατα ή αγελάδες), κατά της Σοβαρής Ακμής κλπ.
Η Τετρακυκλίνη που χρησιμοποιείται συχνότερα είναι Doxycycline (Vibramycin).
Άλλες Τετρακυκλίνες είναι η Minocycline, και Τετρακυκλίνη (για εξωτερική κυρίως χρήση).
Άλλη νεότερη ενδοφλέβια Τετρακυκλίνη είναι η Tigecycline. Είναι αντιβιοτικό τελευταίας εφεδρείας για εξαιρετικά ανθεκτικά νοσοκομειακά βακτήρια Gram+ και Gram–.
ΟΙ ΜΑΚΡΟΛΙΔΕΣ (MACROLIDES)
Οι Μακρολίδες είναι βακτηριοστατικά αντιβιοτικά και μερικές φορές χρησιμοποιούνται σε ανθρώπους αλλεργικούς στην Πενικιλλίνη.
Αυτές είναι η Azithromycin (με μεγάλο χρόνο ημίσειας ζωής, οπότε θεραπεία 4 ημερών επαρκεί), η Clarithromycin (για λοιμώξεις αναπνευστικού, για το Ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού κλπ.), η Roxithromycin (νέας γενιάς Μακρολίδη με ενισχυμένη διεισδυτικότητα στους ιστούς), και η πρώτη Μακρολίδη, η Erythromycin (που χρησιμοποιείται λίγο λόγω παρενεργειών από το γαστρεντερικό σύστημα).
Χρησιμοποιούνται για αναπνευστικές λοιμώξεις (π.χ. άτυπη πνευμονία από μυκόπλασμα, για ιγμορίτιδες κλπ.), για λοιμώξεις του δέρματος και των μαλακών μορίων, για σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα (ιδίως από Χλαμύδια), για λοιμώξεις στο ανώτερο αναπνευστικό π.χ. αμυγδαλίτιδα, για μέση ωτίτιδα κλπ.
Χρειάζεται προσοχή γιατί αυξάνουν τα επίπεδα των Στατινών, του Sintrom κλπ. και παρατείνουν το διάστημα QT στο ΗΚΓφημα.
ΟΙ ΛΙΝΚΟΖΑΜΙΔΕΣ (LINCOSAMIDES)
Οι Λινκοσαμίδες χρησιμοποιούνται κυρίως για τη θεραπεία σοβαρών λοιμώξεων από αναερόβια βακτήρια και Gram+ κόκκους.
Είναι βακτηριοστατικά αντιβιοτικά και σήμερα χρησιμοποιείται σχεδόν μόνο η Clindamycin. (άλλη Λινκοσαμίδη, η αρχική, είναι η Lincomycin η οποία δεν χορηγείται πια στους ανθρώπους ).
Η Clindamycin χορηγείται κυρίως για οστεομυελίτιδα (λοίμωξη οστών), για πνευμονία από αναερόβια βακτήρια, Λοίμωξη του δέρματος και των μαλακών μορίων από τον ανθεκτικό χρυσίζοντα σταφυλόκοκκο (MRSA), για καταπολέμηση των αναεροβίων βακτηρίων (μαζί με άλλα αντιβιοτικά) σε ενδοκοιλιακές λοιμώξεις κλπ.
Πιθανές Παρενέργειες: Η Ψευδομεμβρανώδης κολίτιδα και η κολπική μυκητίαση. (Δες πιο πάνω)
ΟΙ ΟΞΑΖΟΛΙΔΙΝΟΝΕΣ (OXAZOLIDINONES)
Αυτές χρησιμοποιούνται σαν τελευταία γραμμή άμυνας για τη θεραπεία λοιμώξεων από ανθεκτικό χρυσίζοντα σταφυλόκοκκο (MRSA / Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus) και από εντερόκοκκο ανθεκτικό στη βανκομυκίνη.
Εκπρόσωποι της ομάδας είναι η Linezolid και η νεώτερη Tedizolid.
Η ΧΛΩΡΑΜΦΕΝΙΚΟΛΗ (CHLORAMPHENICOL)
Αυτή χρησιμοποιείται μόνο τοπικά – εξωτερικά ή σπάνια παρεντερικά σαν τελευταία γραμμή άμυνας (λόγω κινδύνου απλαστικής αναιμίας) για την αντιμετώπιση πολύ σοβαρών ή ανθεκτικών λοιμώξεων από τυφοειδή πυρετό ή βακτηρική μηνιγγίτιδα που δεν ανταποκρίνονται σε άλλα αντιβιοτικά.
OI ΣΤΡΕΠΤΟΓΡΑΜΙΝΕΣ (STREPTOGRAMINS)
Οι Στρεπτογραμίνες χρησιμοποιούνται μόνο για αντιμετώπιση ανθεκτικών στα υπόλοιπα αντιβιοτικά βακτηρίων, όπως ο Εντερόκοκκος faecium (όχι τον Enterococcus faecalis) ο Στρεπτοκόκκος, ο Χρυσίζων Σταφυλόκκος.
Εκπροσωπούνται από το ενδοφλέβιο Synercid (αναλογία 30% Quinupristin και 70% Dalfopristin) και την Pristinamycin που λαμβάνεται από το στόμα.
3ΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: ΤΟ DNA KAI TO RNA ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ
Αυτοί είναι οι αναστολείς της αντιγραφής και επιδιόρθωσης του DNA, οι θραύστες του DNA, οι αναστολείς της δημιουργίας του RNA.
## Οι Αναστολείς του DNA (Αντιγραφή/Επιδιόρθωση): Κινολόνες / Φθοριοκινολόνες (Fluoroquinolones) και Clofazimine.
Η Clofazimine χρησιμοποιείται κατά της Λέπρας και επίσης για πολυανθεκτική φυματίωση. (Συνδέεται απευθείας στο DNA εμποδίζοντας την αντιγραφή του, επίσης δρα και με άλλους μηχανισμούς).
ΟΙ ΦΘΟΡΙΟΚΙΝΟΛΟΝΕΣ (FLUOROQUINOLONES)
Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν πολύ αυστηροί περιορισμοί στη χρήση των φθοριοκινολονών, λόγω πολύ σοβαρών παρενεργειών, π.χ. ρήξη τενόντων, περιφερική νευροπάθεια, καρδιακές αρρυθμίες (από παράταση του διαστήματος QT του ΗΚΓφήματος) κλπ.
Αυτές χορηγούνται μόνο για σοβαρές λοιμώξεις ή αν υπάρχει αντοχή των βακτηρίων σε άλλα αντιβιοτικά ή αν προκληθεί αλλεργία από άλλο αντιβιοτικό.
Οι Γενιές των Φθοριοκινολονών:
Η 1η γενιά ήταν το Ναλιδιξικό Οξύ.
Η 2η γενιά περιλαμβάνει τη Ciprofloxacin (Ciproxin), τη Norfloxacin (Norocin) κλπ. Είναι αποτελεσματικά κατά Gram–, και έχουν περιορισμένη δράση κατά Gram+ βακτηρίων. Χρησιμοποιούνται για Ουρολοιμώξεις, Προστατίτιδες κλπ.
Η 3η γενιά περιλαμβάνει κυρίως τη Levofloxacin (Tavanic). Δρα κατά Gram+, Gram- βακτηρίων και άτυπων βακτηρίων (π.χ. Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae, Legionella pneumophila). Χρησιμοποιείται για πνευμονίες, σοβαρές δερματικές λοιμώξεις, ιγμορίτιδα κλπ.
Η 4η γενιά περιλαμβάνει κυρίως τη Moxifloxacin (Avelox). Ευρύτατης δράσης με ενισχυμένη δράση κατά Gram+ και κατά των αναερόβιων βακτηρίων (και του Clostridium).
Χρησιμοποιείται για μικτές λοιμώξεις, σοβαρές ενδοκοιλιακές λοιμώξεις, βαριές πνευμονίες.
## Οι Θραύστες του DNA: Μετρονιδαζόλη (για αναερόβια), Τινιδαζόλη και Νιτροφουραντοΐνη (ενεργοποιούνται μέσα στο βακτήριο και παράγουν ελεύθερες ρίζες που “σπάνε” την αλυσίδα του DNA).
Η Μετρονιδαζόλη (Flagyl): Αυτή ενεργοποιείται μόνο μέσα στα κύτταρα των αναερόβιων μικροβίων, επειδή μόνο αυτά διαθέτουν τα κατάλληλα ένζυμα για να την κάνουν τοξική.
Έτσι αυτή “κόβει” το DNA των αναερόβιων βακτηρίων και τα σκοτώνει, ενώ δεν πειράζει σχεδόν καθόλου τα αερόβια βακτήρια του οργανισμού (καθώς αυτά δεν μπορούν να την ενεργοποιήσουν)
Η Tinidazole (Fasigyn) δρα κατά Σεξουαλικώς μεταδιδόμενων βακτηρίων όπως το ανθεκτικό Mycoplasma genitalium, κατά αναεροβίων βακτηρίων (π.χ. Gardnerella vaginalis) και κατά παρασίτων (Τrichomoniasis, Giardiasis, Αμοιβάδωση).
Νιτροφουραντοΐνη (Furolin): Οι δραστικοί μεταβολίτες της επιτίθενται στο DNA προκαλώντας πολλαπλά “κατάγματα”, ενώ παράλληλα μπλοκάρουν και τον γενικότερο μεταβολισμό των Νουκλεϊνικών οξέων.
Χρησιμοποιείται για τη θεραπεία και την πρόληψη (σε χαμηλή δόση) των λοιμώξεων του κατώτερου ουροποιητικού συστήματος.
## Οι Αναστολείς του RNA (σταματούν τη δημιουργία RNA)
Σ’ αυτά υπάγονται οι Rifamycins και η Fidaxomicin
Η Fidaxomicin (παλιότερα Lipiarmycin) δρα κατά του Clostridioides difficile που προκαλεί τη Ψευδομεμβρανώδη κολίτιδα (Δεν απορροφάται από το γαστρεντερικό σύστημα).
Στην κατηγορία των Rifamycins υπάγονται τα αντιβιοτικά:
Rifamycin (Η αρχική Rifamycin. Θεραπεία της διάρροιας των ταξιδιωτών)
Rifampicin ή Rifampin (Θεραπεία της φυματίωσης)
Rifapentine (Θεραπεία της φυματίωσης)
Rifaximin (Δρα τοπικά στο γαστρεντερικό σωλήνα. Για τη διάρροια των ταξιδιωτών, το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (IBS) και την ηπατική εγκεφαλοπάθεια)
Rifabutin (Για το Mycobacterium avium σε ασθενείς με HIV)
4ΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: Οι αναστολείς της σύνθεσης του Φολικού Οξέως.
Είναι Βακτηριοστατικά αντιβιοτικά που σταματούν τη σύνθεση Φολικού οξέως του βακτηρίου, που χρειάζεται για παραγωγή του DNA τους (συνεπώς και τον πολλαπλασιασμό τους) και του RNA τους. (Ο άνθρωπος δεν το συνθέτει, το προσλαμβάνει από τα φαγητά).
Ο συνδυασμός Σουλφαμεθοξαζόλης και Τριμεθοπρίμης (ονομάζεται Κοτριμοξαζόλη) σταματά δύο ένζυμα σε διαδοχικά στάδια της σύνθεσης του Φολικού Οξέως (π.χ. Bactrimel, Septrin).
Ο συνδυασμός χρησιμοποιείται κυρίως για ουρολοιμώξεις και λοιμώξεις του αναπνευστικού.
5ΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: Οι καταστροφείς της μεμβράνης.
Αυτά είναι οι Πολυμυξίνες (Polymyxins) που στοχεύουν τους Λιποπολυσακχαρίτες ή LPS (δες πιο πάνω), στην εξωτερική μεμβράνη των Gram αρνητικών βακτηρίων, όπου προκαλούν “τρύπες” με συνέπεια τη διαρροή των εσωτερικών συστατικών και το θάνατό τους (Βακτηριοκτόνα).
Η Κολιστίνη (Πολυμυξίνη Ε / π.χ. COLISTIN/NORMA) χρησιμοποιείται σαν το τελικό μέσο άμυνας πολυανθεκτικών Gram αρνητικών βακτηρίων (όπως η Pseudomonas aeruginosa και η Klebsiella pneumoniae).
Η πολυμυξίνη Β χρησιμοποιείται σε τοπικά σκευάσματα σχεδόν πάντα σε συνδυασμό με άλλα αντιβιοτικά ή κορτιζόνη.
>>> Συμπέρασμα:
>> Δεν λαμβάνουμε το αντιβιοτικό αν πραγματικά δεν μας χρειάζεται, γιατί έτσι χωρίς να έχουμε όφελος, έχουμε τις παρενέργειες του και την πιθανή δημιουργία αντοχής στο αντιβιοτικό, οπότε στο μέλλον αν το χρειαστούμε, εμείς ή συγγενείς μας, δυστυχώς αυτό δεν θα εξοντώσει το βακτήριο.
>> Επίσης τηρούμε τους κανόνες υγιεινής, π.χ. πλύσιμο χεριών, και είμαστε συνεπείς με το πρόγραμμα εμβολιασμών μας. 
